Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại?

Thanh Long,  

Thứ kim loại này được cho là đã làm mụ mị đầu óc của những bậc quân vương và khiến cả đế chế suy tàn.

Những yếu tố nào có thể góp phần vào sự diệt vong của cả một nền văn minh, chẳng hạn như sự sụp đổ của Đế chế La Mã vào năm 476 sau Công nguyên? Các nhà lịch sử cho biết: Chiến tranh, thất bại trong các chiến dịch quân sự, thách thức kinh tế, tham nhũng trong chính phủ và sự phụ thuộc quá nhiều vào lao động nô lệ đã khiến Đế chế La Mã suy tàn theo từng thời kỳ.

Nhưng cũng có ý kiến ​​cho rằng một yếu tố cốt yếu dẫn đến sự sụp đổ của Đế chế La Mã. Đó là tác động độc hại từ một thứ kim loại cực kỳ được ưa chuộng trong thời đại này: Chì.

Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại? - Ảnh 1.

Có phải chì đã dẫn đến sự sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại?

Chì có một số đặc tính khiến nó trở nên hấp dẫn với nền văn minh La Mã. Nó rẻ, phổ biến, chống ăn mòn khi tiếp xúc với không khí và nước. Chì cũng có nhiệt độ nóng chảy thấp và rất dễ uốn, có nghĩa là nó có thể dễ dàng được chế tác thành nhiều loại sản phẩm.

Chỉ có điều thứ kim loại này rất độc nếu nó xâm nhập vào cơ thể con người. Đó là lý do tại sao ngày nay chúng ta không mấy sử dụng đồ chì.

Nhưng chỉ 100 năm trước, chì vẫn còn khá phổ biến. Nó gây ra nhiều vấn đề từ thiếu máu, rối loạn thần kinh, giảm trí nhớ, mất tập trung cho đến vô sinh. Tiếp xúc với chì cũng có thể là một yếu tố gây ra bệnh sốt rét, còi xương, bệnh gút và bệnh nha chu.

Từ năm 1943, các nhà khoa học đã biết rằng chì có thể có tác động xấu đến sự phát triển thần kinh ở trẻ em, dẫn đến các vấn đề về hành vi và giảm trí thông minh. Đó là bởi khi vào bên trong cơ thể, chì dễ dàng thay thế canxi.

Canxi là phương tiện giúp các tế bào thần kinh trong não giao tiếp, và nếu chì thay thế nó, tín hiệu thần kinh sẽ bị nhiễu loạn - một hệ quả khiến tâm trạng bạn thay đổi thất thường hoặc khó xử lý thông tin.

Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại? - Ảnh 3.

Các ion chì có thế chiếm chỗ canxi trong não và xương, gây ra rối loạn thần kinh và rối loạn phát triển.

Trở lại với thời đại La Mã, đế chế cổ đại này cực kỳ ưa chuộng kim loại chì. Họ sử dụng nó để làm hầu hết các đường ống dẫn nước, làm nồi, chậu, bát đĩa, đồ dùng ăn uống, thậm chí để lót quan tài. Trong một thời đại mà đường mía và mật ong khá khan hiếm, một hợp chất của chì là chì axetat còn được người La Mã dùng như chất tạo ngọt.

Chì axetat vô tình được tạo ra khi người La Mã đun nho trong những chiếc nồi làm bằng chì của họ. Các ion chì sau đó ngấm vào nước nho cô đặc, kết hợp với axetat có mặt trong đó. Kết quả là một thứ xi-rô rất ngọt được tạo thành có thể sử dụng cho nhiều mục đích từ pha rượu đến chế biến thực phẩm.

Một cuốn sách dạy nấu ăn trong thời La Mã cổ đại - "Apicius cookbook" từng chép 450 công thức chế biến thì có tới 100 trong số đó sử dụng xi-rô nho có chì axetat. Điều này cho thấy thứ gia vị này phổ biến đến thế nào trong xã hội của họ.

Người La Mã cũng yêu thích rượu vang của họ, giới quý tộc tiêu thụ từ 1 đến 5 lít mỗi ngày. Các nhà nghiên cứu đã tái tạo một số loại rượu vang trong thời kỳ đó và thấy nồng độ chì cao hơn khoảng 60 lần so với mức cho phép hiện tại của EPA trong nước uống công cộng.

Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại? - Ảnh 4.

Người La Mã cổ đại dùng chì axetat hay cho đường mía.

Năm 1983, cuộc tranh luận về vai trò của chì đối với sự sụp đổ của Đế chế La Mã bắt đầu sau một bài báo đăng trên Tạp chí Y học New England của nhà nghiên cứu Jerome Nriagu.

Lúc đó, ông đang tìm hiểu chế độ ăn của các hoàng đế La Mã từ năm 30 trước Công nguyên đến năm 220 sau Công nguyên. Nriagu lưu ý rằng 19 trong số 30 vị hoàng đế này rất thích các loại đồ ăn và rượu "nhiễm chì", kết quả nhiều người có thể đã mắc bệnh từ chế độ ăn đó của họ.

Hoàng đế Claudius là một ví dụ. Ông được mô tả với các dấu hiệu "rối loạn giọng nói, chân tay yếu ớt, dáng đi lệnh khệnh, run rẩy, hay cười quá đà nhưng cũng hay nổi giận vô cớ và nhìn chung rất lười biếng".

Hoàng đế Caligula thì được truyền thuyết kể lại với những quyết định ngớ ngẩn, ví dụ như ông từng muốn bổ nhiệm con ngựa của mình, Incitatus, làm lãnh sự - một chức quan chấp chính đứng đầu triều đình - mặc dù các nhà sử học phần nhiều tin rằng đây là một lời đồn thổi có động cơ chính trị, hoặc Caligula dự định nó như một trò đùa.

Nero, một hoàng đế nữa của La Mã thì được cho là thích khoác lên mình bộ đồ da thú, đi vào đấu trường và thỏa sức tàn sát các đấu sĩ một cách vô bổ.

Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại? - Ảnh 5.

Rượu vang của người La Mã cổ đại chứa một lượng chì nhiều gấp 60 lần so với tiêu chuẩn nước uống của EPA ngày nay.

Nhưng liệu nhiễm độc chì có phải là nguyên nhân của tất cả triệu chứng và những trò tiêu khiển ngớ ngẩn đó và cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ của đế chế La Mã hay không? Giả thuyết của Nriagu nhận được sự ủng hộ của nhà địa hóa học Clair Patterson, người đã cực lực vận động chính sách và thuyết phục các chính phủ cấm chì trong xăng từ năm 1975.

Nhưng không phải ai cũng cảm thấy thuyết phục. John Scarborough, một nhà cổ điển học đã viết một bài báo trên tạp chí Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, cáo buộc nghiên cứu của Nriagu rất cẩu thả. Nhưng sau đó, đến lượt Nriagu phản pháo lại và nói rằng Scarborough "không biết gì" về nhiễm độc chì.

Xen vào giữa những cuộc tranh luận của họ, nhiều nhà khoa học khác cũng cố gắng tái hiện lại bức tranh của một nền văn minh La Mã dựa trên công nghệ đúc chì.

Năm 2014, một nhóm nghiên cứu người Pháp đã khảo sát những đường ống dẫn nước bằng chì được người La Mã sử dụng. Họ đo nồng độ đồng vị chì trong trầm tích từ sông Tiber và cảng Trajanic, rồi so sánh các mức đồng vị tìm thấy trong đường ống.

Kết quả cho thấy nước trong hệ thống ống chì của người La Mã đúng là có hàm lượng kim loại nặng cao gấp 100 lần so với nước tự nhiên xung quanh khu vực. Nhưng nhóm nghiên cứu kết luận ở nồng độ này thì nó vẫn chưa có khả năng gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Theo ý kiến của họ, lý thuyết của Nriagu cho rằng nhiễm độc chì dẫn đến sự sụp đổ của đế chế La Mã là không có cơ sở. Và vẫn còn có nhiều khả năng khác giải thích cho những truyền thuyết xung quanh hành vi kỳ lạ của những bậc hoàng đế thời đó, chẳng hạn như chấn thương sọ não, đột quỵ hoặc khối u ung thư.

Có phải chì là nguyên nhân sụp đổ của Đế chế La Mã cổ đại? - Ảnh 6.

Hài cốt của người La Mã bị nhiễm tới 123 microgam chì trên một gam xương. Trong so sánh, các bộ hài cốt của người cổ đại từ thời kỳ đồ sắt chỉ chứa tối đa 2,9 microgam chì/gam xương.

Nhưng có một số bằng chứng cho thấy nhiễm độc chì thực sự gây ra một số vấn đề đối với người La Mã cổ đại, ngay cả khi nó không trực tiếp góp phần vào sự sụp đổ của đế chế.

Ví dụ, một nghiên cứu năm 2010 đã tìm thấy một nồng độ chì cao trong men răng của những bộ hài cốt thuộc về người La Mã sống từ thế kỷ thứ nhất đến thứ tư sau Công nguyên.

Một nghiên cứu năm 2019 cũng tìm thấy những hài cốt của người La Mã bị nhiễm tới 123 microgam chì trên một gam xương. Trong so sánh, các bộ hài cốt của người cổ đại từ thời kỳ đồ sắt chỉ chứa tối đa 2,9 microgam chì/gam xương.

Sự chênh lệch này đủ cao để gây ra các ảnh hưởng sức khỏe trên diện rộng, bao gồm tăng huyết áp, các vấn đề về khả năng sinh sản (và sự suy giảm dân số sau đó), bệnh thận, tổn thương thần kinh, bệnh gút, v.v.

Thế nhưng Janet Montgomery, một nhà khảo cổ tại Đại học Durham cho biết xương cũng hấp thụ chì và các kim loại khác từ đất, do đó, chúng ta không thể khẳng định lượng chì cao này có phải là do người La Mã hấp thụ vào từ khi họ còn sống hay không? Nó hoàn toàn có thể là kết quả xảy ra sau khi họ được chôn cất.

Nói tóm lại, trong khi giả thuyết nhiễm độc chì đã làm sụp đổ cả một nền văn minh như Đế chế La Mã nghe kể thì rất hấp dẫn, nhưng chúng ta vẫn cần thêm rất nhiều bằng chứng khoa học, cả về mặt tư liệu và khảo cổ để chứng minh giả thuyết này.

Tham khảo Arstechnica

Tin cùng chuyên mục
Xem theo ngày