Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế

Thanh Long,  

Khi cả thế giới chao đảo vì COVID thì ở Nam Cực, có một nữ khoa học gia vẫn hàng ngày đi bộ một mình qua thềm băng tận thế.

Đúng khoảng thời gian này 2 năm về trước, Erin Pettit tìm thấy mình trong một nhánh không thời gian tách biệt hẳn so với đại dịch. Cả thế giới sắp trở nên chao đảo, nhưng mọi tin tức và làn sóng sợ hãi chưa thể chạm tới nơi mà cô đang đứng.

Trong bộ quần áo giữ nhiệt lỉnh kỉnh dây đai và móc khóa, Pettit đi giày đế đinh, đội mũ và đeo kính bảo hộ. Nhiệt độ ngoài trời lúc này là -5 độ C, cô bật một cuốn sách nói và bắt đầu bước.

Pettit đang trên chuyến đi bộ độc hành qua Thwaites Glacier – một thềm băng rộng tới 192.000 km2 ở phía Tây Nam Cực. Với diện tích này, nó còn lớn hơn cả Vương quốc Anh, xứ Wales và Bắc Ireland cộng lại.

Ở nơi tận cùng của Trái Đất, bốn phía chỉ có tuyết trắng, mỗi lần Pettit tắt tiếng từ chiếc tai nghe của mình là sự tĩnh lặng tuyệt đối sẽ lại ập đến. "Mùa này [ở Nam Cực] thực sự rất tuyệt, nó thích hợp cho những người muốn thiền định", cô nói.

"Tôi thì ngày nào cũng vậy, cứ sáng dậy là gói ghém đồ đạc của mình, kéo chiếc xe trượt tuyết này ra ngoài. Và rồi tôi chỉ nghĩ mình cần phải bước về phía trước, qua hàng dặm hàng dặm đường trường".

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 1.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 2.

Là một nhà khoa học khí hậu tại Đại học Oregon, Pettit đến Nam Cực để vẽ một tấm bản đồ mô tả địa hình và cấu trúc bên dưới thềm băng Thwaites. Chiếc xe mà cô kéo theo phía sau thực chất là một thiết bị radar xuyên đất.

Cỗ máy sẽ phóng các xung sóng dài xuyên qua hàng nghìn mét băng phía dưới chân Pettit, thu sóng dội ngược lại từ đáy biển và phân tích để cho ra hình ảnh. Ban ngày là vậy, còn ban đêm cô sẽ hạ trại nghỉ ngơi, tranh thủ tải dữ liệu từ radar vào máy tính.

Trong trường hợp bạn lo lắng cho Pettit, luôn có một đội hỗ trợ ở Nam Cực theo dõi hành trình của cô trên GPS. Thỉnh thoảng, họ sẽ lái xe trượt tuyết tới tiếp tế và thay pin cho radar nếu nó bị hết điện.

Ồ, tất nhiên họ có xe trượt tuyết và Pettit cũng có thể lái một chiếc. Nhưng có một vấn đề, rung động từ xe trượt tuyết có thể làm nhiễu sóng radar. Chỉ có cách đi bộ, Pettit mới có thể giảm tối đa những nhiễu loạn để thu được hình ảnh thềm băng Thwaites với độ phân giải tốt nhất.

Điều đó có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ với nghiên cứu và sự nghiệp của riêng cô, mà với cả tương lai của toàn thế giới.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 3.

Pettit cho biết mục tiêu mỗi ngày của cô là đi được khoảng 20 km. Đợt khảo sát kéo dài 2 tuần, nghĩa là tổng cộng hơn 220 km bộ hành như vậy.

"Khi đi bộ trên con đường yên bình, tĩnh lặng này, tôi nghĩ mình đang ở trên đỉnh của một tảng băng cao tới 300-400 mét từ bề mặt đại dương. Nhưng chẳng mấy chốc tảng bay này sẽ không còn nữa", Pettit nói.

Đó là bởi tình trạng của Thwaites đang xấu đi nhanh chóng. Hình ảnh vệ tinh cho thấy thềm băng này đang ngày một nhỏ lại, Thwaites đang thu hẹp với tốc độ 2 km - tương đương khoảng 50 tỷ tấn băng tan chảy - mỗi năm.

"Nếu đứng trên tảng băng này và nhìn ra xa, mỗi năm bạn sẽ thấy đường chân trời gần lại phía mình một dặm", Ted Scambos, một nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Hợp tác Khoa học Môi trường Hoa Kỳ cho biết.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 4.

Sự tan chảy của Thwaites đóng góp khoảng 4% vào tổng lượng nước biển dâng trên toàn thế giới. Nhưng Thwaites không chỉ tan chảy, nó còn chuẩn bị sụp đổ. Những hình ảnh vệ tinh mới nhất cho thấy nhiều vết nứt sâu và dài đang chạy từ phía tây của thềm băng này sang phía đông với tốc độ 10 km mỗi năm.

Pettit ví những vết nứt này giống như vết nứt trên kính chắn gió phía trước xe ô tô. Mới đầu nó trông có vẻ vô hại, nhưng vết nứt sẽ lan dần ra và cuối cùng khiến chiếc kính vỡ vụn. "Thềm băng phía đông [của Thwaites] đang đứng trước nguy cơ vỡ ra thành hàng trăm mảnh", Pettit nói. "Sự sụp đổ đó có thể đến trong một khoảnh khắc".

Các nhà khoa học ước tính nếu Thwaites tan chảy hoàn toàn, nó có thể khiến mực nước biển trên toàn cầu dâng lên 60 cm. Nhưng mọi chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Khi Thwaites trượt xuống lòng đại dương, nó sẽ kéo theo cả các thềm băng khác xung quanh cùng sụp đổ.

Những vết nứt trên bề mặt Thwaites lúc này chính là quân domino đầu tiên kích hoạt một hiệu ứng dây chuyền có thể khiến toàn bộ băng ở vùng Tây Nam Cực tan rã. Sự kiện được ví với những truyền thuyết trong sử thi bởi mực nước biển lúc này sẽ dâng lên 3 mét.

Nhiều hòn đảo nổi và cả những thành phố ven biển trên khắp thế giới khi đó sẽ nằm dưới mực nước biển. Nước sẽ ngập cả New York, Dubai, Thượng Hải, Dhaka, Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội… Cũng bởi vậy mà từ lâu Thwaites còn được các nhà khoa học gọi bằng một cái tên: "Thềm băng tận thế".

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 5.

Tình trạng khẩn cấp của Thwaites đặt các nhà khoa học vào thế phải chạy đua với nó. Mọi thứ đang rất nóng ở Nam Cực và câu hỏi đặt ra lúc này là liệu loài người còn bao nhiêu thời gian?

Để có được câu trả lời, các nhà khoa học không thể chỉ dựa vào dữ liệu vệ tinh bởi cái nhìn từ trên cao chỉ nói lên một nửa câu chuyện. Đó là lý do tại sao Pettit có mặt ở Nam Cực. Các phép đo dựa trên kết quả radar có được từ những chuyến bộ hành của cô sẽ tiết lộ điều gì đang xảy ra ở bên dưới Thwaites.

Sóng radar di chuyển tốt qua nước rắn và sẽ gặp khó khi chạm vào mặt nước lỏng. Vì vậy khi nó truyền từ cỗ xe kéo của Pettit tới mặt biển, tất cả sẽ dội ngược lại. Trên đường đi, sóng radar sẽ vẽ lại tấm bản đồ địa hình nằm sâu bên dưới bề mặt Thwaites.

"Con đường bộ hành của tôi giống như một con đường phẳng lặng kéo dài đến vô tận. Nhưng khi bạn nhìn xuống bên dưới, đó là một cảnh quan phức tạp, rất phức tạp. Ở đó có những vách đá, hố sâu và vết nứt, và nó mỏng hơn nhiều so với phần còn lại phía trên này", Pettit nói.

Mặc dù các vết nứt bên dưới Thwaites có vẻ không phát triển nhanh như các vết nứt ảnh vệ tinh thấy trên bề mặt, các nhà khoa học cho biết chúng lại có thể dễ dàng kích hoạt hiệu ứng domino hơn.

Thwaites Glacier: Thềm băng tận thế sắp sụp đổ

Đó là bởi vì thềm băng này đang mất dần vị trí bám vào một ngọn núi dưới nước, cách bờ biển khoảng 50 km. Ngọn núi này hoạt động giống như một con đập, hay còn gọi là "điểm ghim" giữ lại toàn bộ phần còn lại của thềm băng.

Chẳng bao lâu nữa, con đập đó sẽ bị vỡ và thềm băng sẽ sụp đổ thành những tảng băng trôi. Khi không còn thềm băng cố kết giữ tại, các núi băng khác trên đất liền sẽ bắt đầu trượt xuống biển.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 7.

Trong khi những chuyến hành trình của Pettit đi theo phương x trên bề mặt sông băng, Peter Washam, một nhà hải dương học và khoa học khí hậu tại Đại học Cornell, lại chọn trục z.

Anh cùng với nhóm nghiên cứu của mình cũng đã tới Nam Cực và tiếp cận thềm băng Thwaites tại vị trí mà nó tiếp giáp với đất liền. Ở đây, các nhà khoa học đã khoan một lỗ sâu xuống bề mặt băng và thả vào đó một robot tên là Icefin.

Icefin được ví như một ngư lôi khoa học dài hơn 3 mét. Trên đường đi sâu xuống 3 km phía dưới bề mặt, thiết bị này sẽ phát ra sóng siêu âm và tia laser để lập bản đồ đáy biển và bụng thềm băng Thwaites theo không gian ba chiều.

Nó cũng có các cảm biến đo độ mặn, nhiệt độ và oxy. Giống như xe kéo radar của Pettit, ngư lôi Icefin của Washam cũng có sóng radar, nhưng nó sử dụng những tiếng ping dội ra từ cột nước chỉ để đo tốc độ của dòng chảy.

Về cơ bản, Icefin có thể cho phép các nhà khoa học theo dõi bất cứ điều gì mà họ muốn biết về vùng tiếp đất của Thwaites. Và kết quả thì không được tốt cho lắm.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 8.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 10.

Các báo cáo mới nhất từ nghiên cứu của Washam cho thấy nước bên dưới những thềm băng ở Nam Cực đang ngày một ấm lên. Hậu quả là nó sẽ ăn mòn vào phần chân đế của Thwaites, và kể từ năm 2011 tới nay, chân đế của thềm băng đã mỏng đi gần 2 km.

Con số chỉ bằng khoảng 1/10 so với đỉnh băng phía trên. Nhưng bạn hãy hình dung Thwaites lúc này đã giống như một hình tam giác ngược, mọi sự ăn mòn vào chân đế của nó đều có thể khiến hình tam giác đó đổ xuống nhanh gấp hàng chục lần vết nứt bề mặt.

Các kết quả đo đạc từ ngư lôi của Washam còn tiết lộ một hiện tượng kỳ lạ. "Bề mặt bên dưới của băng ở Thwaites rất hỗn loạn. Nó có những gợn sóng, càng về phía điểm nối đất thì càng nhấp nhô", Washam nói.

Trông thì có vẻ đẹp, nhưng những nhũ băng này lại đang thúc đẩy quá trình tan chảy của thềm băng. Tại sao lại vậy? Washam cho biết giả sử bề mặt bên dưới nhẵn, nước ngọt tan ra khỏi băng sẽ có thể đọng lại bên dưới nó như một cái nắp.

Cái nắp này giúp cho nước biển ấm lên không thể xâm nhập và làm Thwaites tan chảy thêm nữa. "Về cơ bản, nó sẽ chống lại nhiệt độ truyền từ biển vào tảng băng", Washam giải thích.

Nhưng ngược lại, địa hình nhấp nhô sẽ không cho phép nước ngọt đọng lại mặt băng mà sẽ rơi xuống biển. Nó phá vỡ nắp nước ngọt, nước biển lúc này sẽ được dịp liếm sâu hơn vào đế băng.

Kiểu tan chảy này trước nay chưa từng được biết đến trong bất kỳ mô hình băng học nào trên thế giới. Công việc của Washam cùng hạm đội ngư lôi của anh ở Nam Cực bây giờ đã tiết lộ một điều mà các nhà khoa học cần để ý đến trong những thập kỷ tới.

"Đó chắc chắn là hiện tượng cần phải được nghiên cứu kỹ nếu chúng ta muốn tính toán chính xác hơn tác động của Nam Cực đối với sự gia tăng mực nước biển", Washam nói.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 10.

Trong một cách tiếp cận táo bạo hơn, Lizzy Clyne, một nhà địa vật lý tại Đại học Lewis & Clark muốn tạo ra những vụ nổ trên Thwaites. Cô đã khoan một lỗ sâu 6 mét vào lòng băng, sau đó thả xuống một khối chất nổ đã được nhồi sẵn.

Nếu bạn thực sự lo lắng, Clyne cho biết: "Nó sẽ chỉ giống như một quả pháo hoa. Khối chất nổ này sẽ khiến bạn bị thương nếu cầm trên tay, nhưng nó không giống như một quả bom khổng lồ".

Trên thực tế, cô đang sử dụng một phương pháp địa chấn học để quan sát vào bên trong thềm băng Thwaites. Các tiếng nổ phát ra âm chấn khi vọng lại từ băng có thể cho phép Clyne biết đâu là nước đâu là đất rắn.

Nó hoạt động giống như radar xuyên đất của Pettit, và thực sự thì Clyne cũng kết hợp dữ liệu địa chấn với dữ liệu radar đó. Nghiên cứu được cô tiến hành từ năm 2018 cho thấy thêm một tác động ăn mòn vào chân đế của thềm băng Thwaites. Đó là thủy triều.

Bởi một phần của thềm băng được mặt đất đỡ cố định, phần còn lại nổi trên biển, nên khi thủy triều lên xuống, nó sẽ đều đặn nâng một đầu thềm băng lên rồi lại đặt nó xuống. Điều này khiến Thwaites thực sự đang dao động, nó nghiêng về phía biển khi thủy triều xuống và nghiêng trở lại phía đấy liền khi thủy triều lên.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 11.

Clyne cho biết mặc dù sự dao động này chỉ diễn ra trong phạm vi vài cm, nhưng cũng giống như bề mặt nhấp nhô mà Washam phát hiện ra, thủy triều đóng góp vào một mô hình làm tan băng chưa từng được quan sát tại bất cứ đâu trên thế giới.

"Điều đó có thể kéo nước biển ấm hơn vài độ vào sâu trong đất liền, sâu hơn một chút so với suy nghĩ ban đầu của chúng ta. Dù chỉ là một lớp nước vài cm, nhưng đó là tất cả những gì cần thiết để làm tan băng", Clyne nói.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 12.

Công việc của Pettit, Washam và Clyne đại diện cho nỗ lực của gần 100 nhà khoa học đang tham gia vào Tổ chức Hợp tác Quốc tế Thwaites Glacier, một dự án được tài trợ 50 triệu USD bởi chính phủ Hoa Kỳ và Vương quốc Anh.

Họ đang là những người canh gác chiếc đồng hồ đếm ngược từ nay cho đến khoảnh khắc mà Thwaites sụp đổ. Trong báo cáo mới nhất của mình tại Hội thảo khoa học thường niên mùa thu của Liên minh Địa vật lý Hoa Kỳ, các nhà khoa học đã ghép nối tất cả những xu hướng này lại với nhau — những vết nứt trên thềm băng, sự phức tạp của mặt dưới sông băng và thủy triều lên xuống.

Tất cả những dữ liệu này đã đưa ra được một bức tranh toàn diện hơn dự báo tương lai của thềm băng tận thế. Cụ thể, nhóm nghiên cứu do Pettit dẫn đầu cho biết Thwaites đang tan chảy nhanh hơn chúng ta dự tính.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 13.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 14.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 15.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 16.

Tốc độ tan chảy của thềm băng này đã tăng gấp đôi trong vòng 30 năm qua. Nó sẽ sớm đạt tới điểm tới hạn trong vòng 3-5 năm tới. Điểm tới hạn hay "tipping point" là thuật ngữ để chỉ điểm mà nếu thềm Thwaites tan vượt ngưỡng đó, nó sẽ kích hoạt một chuỗi các vụ tan chảy không thể ngăn cản nổi.

Kết quả là toàn bộ dải băng ở Tây Nam Cực sẽ đổ xuống đại dương và kích hoạt kịch bản nước biển dâng lên 3 mét. "Đường bờ biển của chúng ta hiện nay, cho tới lúc đó, sẽ không khác gì so với khoảng không vũ trụ", Robert DeConto, một nhà băng học tại Đại học Massachusetts cho biết. "Đó sẽ là một sự thay đổi mang tính toàn cầu".

Nhưng liệu thế giới sẽ phản ứng thế nào trước thông tin đó?

Trái ngược với sự hoảng loạn mà một đại dịch như COVID-19 gây ra, các cảnh báo về biến đổi khí hậu thường ít được mọi người quan tâm. Chính phủ các nước sẽ không triệu tập các cuộc họp khẩn cấp trên quy mô quốc gia chỉ vì một sông băng ở Nam Cực sắp tan chảy.

Bạn cũng không nhận được các thông báo về tình trạng thềm băng Thwaites gửi về điện thoại di động của mình theo thời gian thực như những tin tức liên quan đến COVID-19.

Đó là bởi hậu quả của sự sụp đổ ở Nam Cực không phải là thứ mà thế hệ chúng ta phải gánh chịu. Trong khi các nhà khoa học xác định Thwaites sẽ vượt qua điểm tới hạn vào cuối thập kỷ này, sự tan chảy hoàn toàn của khu vực Tây Nam Cực sẽ diễn ra trong vài thế kỷ.

Khoảng thời gian đó đặt cả nhân loại vào một nồi nước đang ấm dần lên, mà chúng ta hiện giống như những con ếch sẽ không nhảy ra khỏi đó cho tới tận khi nước đã sôi sủi.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 17.

Mặc dù vậy, ngày càng có nhiều nhà khoa học, những nhà hoạt động môi trường và những người có tầm nhìn dài hạn như tỷ phú Bill Gates nói chúng ta cần hành động trước những vấn đề biến đổi khí hậu giống cách chúng ta phản ứng với COVID-19.

Trong cuốn sách mới xuất bản năm ngoái "How to avoid a climate disaster" (tạm dịch là "Làm thế nào để tránh một thảm họa khí hậu"), Bill Gates đã gửi một tâm thư đến các nhà lãnh đạo thế giới để kêu gọi sự hợp tác.

Ông cho biết các bài học từ COVID-19 như sự đoàn kết quốc tế, thúc đẩy khoa học liên ngành và cứu trợ nhóm yếu thế cũng sẽ giúp chúng ta đối phó với bài toán biến đổi khí hậu. "Tôi định sẽ dành nhiều thời gian của mình để nói chuyện với các nhà lãnh đạo thế giới về cả hai vấn đề biến đổi khí hậu và COVID-19. Tôi sẽ nêu rõ với họ rằng nhiều bài học từ đại dịch cũng có thể áp dụng cho vấn đề biến đổi khí hậu", Gates cho biết.

Team Lord, thành viên cấp cao tại Viện Biến đổi Khí hậu Toàn cầu Tony Blair, Vương Quốc Anh thậm chí đã chỉ ra chi tiết 10 bài học từ đại dịch COVID-19 mà chúng ta có thể áp dụng để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu bao gồm:

- Phải hành động nhanh chóng,

- Liên tục sẵn sàng với tình hình và thách thức mới,

- Sức khỏe môi trường cũng chính là sức khỏe nền kinh tế,

- Thất bại ở bất cứ quốc gia nào cũng là thất bại toàn tập,

- Tây dựng chiến lược với cam kết chính trị bền vững,

- Giảm thiểu và thích ứng cùng lúc,

- Luôn thu thập dữ liệu,

- Có các giải pháp công nghệ phù hợp,

- Tổ chức chuỗi cung ứng tốt và

- Xây dựng lòng tin đồng thời giáo dục công chúng.

[mini] Những dấu chân độc hành trên thềm băng tận thế - Ảnh 18.

"Tất nhiên, những thách thức mà COVID-19 và biến đổi khí hậu đặt ra có bản chất khác nhau. COVID-19 liên quan đến sức khỏe hơn là môi trường, COVID-19 có gây ra nguy cơ cấp tính và tương đối ngắn hạn, trong khi biến đổi khí hậu là tình trạng mãn tính và dài hạn", Lord viết.

"Nhưng hai vấn đề cũng có những điểm chung đáng kể. Cả hai đều là những thách thức có ý nghĩa với từng địa phương, quốc gia và toàn cầu và yêu cầu các giải pháp thực hiện trên từng quy mô đó. Cả hai đều đòi hỏi sự hành động khẩn cấp vì quy mô và tốc độ của vấn đề COVID-19 và khí hậu đều dễ dàng leo thang theo cấp số nhân".

Trong khi COVID-19 có thể sinh ra các biến thể mới và lây lan mạnh hơn, những sự kiện biến đổi khí hậu như sự sụp đổ của thềm băng Thwaites có thể tạo ra hiệu ứng domino hoặc vòng lặp phản hồi.

Ví dụ, băng tan ở Thwaites có thể kéo theo sự biến mất của cả vùng Tây Nam Cực. Khi băng Nam Cực tan chảy, Trái Đất cũng mất đi một tấm chắn phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Hậu quả là nó sẽ hấp thụ nhiều nhiệt hơn và rồi lại càng làm băng tan nhanh hơn.

***

Trong lúc đồng hồ vẫn đang đếm ngược và cả thế giới vẫn chìm trong đại dịch COVID-19, ngày 10 tháng 1 vừa rồi, Pettit cùng hơn 30 nhà khoa học trong Tổ chức Hợp tác Quốc tế Thwaites Glacier lại lên tàu để tới Nam Cực.

Chuyến hành trình mới của họ sẽ kéo dài trong 2 tháng. Những công việc sẽ tiếp tục được lặp lại, đo nhiệt độ nước biển, khảo sát độ dày băng, các vết nứt và cấu trúc bên dưới Thwaites.

Lần này, họ sẽ sử dụng hai robot và một máy bay không người lái để tiếp cận một vùng trên Thwaites mà chưa ai từng đặt chân tới trước đây. Đó chính là những mỏm băng ở rìa ngoài của nó, nơi Thwaites tiếp giáp với nước biển.

Kết quả từ những khảo sát này sẽ tiếp tục tiết lộ cho chúng ta biết khoảng thời gian đếm ngược tới ngày thềm băng tận thế chính thức sụp đổ. Mà theo Pettit dự đoán thì với tuổi của cô hiện tại, "chúng ta sẽ bắt đầu thấy điều đó trước khi rã từ Trái Đất này".

Tham khảo Wired, Vox, NPR


https://genk.vn/nhung-dau-chan-doc-hanh-tren-them-bang-tan-the-20220119152430399.chn
Tin cùng chuyên mục
Xem theo ngày

NỔI BẬT TRANG CHỦ