Chuyên gia thuế Nguyễn Văn Phụng - Chuyên gia cao cấp thuế và quản trị doanh nghiệp; Nguyên Cục trưởng cục thuế Doanh nghiệp lớn, Tổng cục thuế (hiện là Cục thuế), cho biết phía sau con số kỷ lục ấy không chỉ đơn thuần là sự chuyển mình của nền kinh tế, đó là kết quả của một cuộc cách mạng diễn ra trong hơn 10 năm qua về quản lý thuế dựa trên dữ liệu, sự minh bạch hóa dòng tiền và một chiến lược dài hạn nhằm nắn nguồn thu từ bất động sản sang công nghệ và sản xuất.

Năm 2025 ghi nhận một cột mốc lịch sử khi tổng thu NSNN đạt 2,65 triệu tỷ đồng, tăng 34,7% so với dự toán và tăng gần 30% so với năm trước. Ông đánh giá thế nào về mức tăng trưởng ấn tượng này?

Số thu NSNN năm 2025 ghi nhận mức kỷ lục, vượt 2,65 triệu tỷ đồng, tương đương 20,7% quy mô nền kinh tế (GDP). Đây là một kết quả rất ấn tượng.

Sự tăng vọt này đến từ nhiều yếu tố. Đầu tiên và là gốc của thu NSNN vẫn là sản xuất kinh doanh phát triển, GDP tăng trưởng cao, đến +8,02%, trong đó công nghiệp, xây dựng và dịch vụ là khu vực đóng góp giá trị gia tăng lớn tăng cao hơn; tiếp đến, giá đất để quản lý thu thuế sát thị trường cũng là một nguyên nhân. Quan trọng hơn, hệ thống dữ liệu đã được liên thông, giúp cơ quan quản lý phát hiện các trường hợp nợ thuế, khiến việc chây ì hay trốn tránh nghĩa vụ thuế không còn dễ dàng. Đồng thời, công tác quản trị thuế ngày càng hiệu quả, doanh nghiệp cũng ý thức hơn rằng để nợ thuế kéo dài không chỉ phát sinh chi phí mà còn ảnh hưởng đến uy tín. Vì vậy, năm 2025 chứng kiến nhiều doanh nghiệp chủ động hoàn thành nghĩa vụ với NSNN.

Theo tôi, điểm sáng lớn nhất trong bức tranh thu NSNN thời gian qua là hiệu quả của quá trình chuyển đổi số trong quản lý thuế, đặc biệt là việc triển khai hóa đơn điện tử kết nối, tập trung và liên thông dữ liệu. Đây là một bước tiến rất lớn sau hàng chục năm chuẩn bị và tích cực triển khai.

Trước đây, nhiều hộ kinh doanh cho rằng nộp thuế khoán là nộp theo một mức cố định, trong khi thực tế họ thuộc diện phải nộp thuế theo tỷ lệ % trên doanh thu nhưng lại kê khai không đầy đủ. Khi hệ thống dữ liệu được kết nối, cơ quan thuế có thể đối chiếu hoạt động kinh doanh với các đối tác của họ, (đơn giản là doanh thu của A là chi phí của B), từ đó phát hiện phần doanh thu chưa kê khai và truy thu thuế. Vì vậy, một phần số thu ngân sách năm 2025 đến từ việc người nộp thuế chủ động kê khai, nộp bổ sung và thực hiện nghĩa vụ đối với các khoản doanh thu còn thiếu, kể cả của những năm trước.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây không phải là thành quả của riêng năm 2025 mà là kết quả của cả một quá trình hiện đại hóa ngành thuế kéo dài nhiều năm. Từ hóa đơn thông thường đến hóa đơn điện tử, rồi hóa đơn điện tử kết nối, và chỉ khi dữ liệu được liên thông mới có thể phát hiện các sai phạm và mở rộng cơ sở thu. Chính vì vậy, năm 2025 xuất hiện một số khoản thu bất thường từ việc truy thu và người nộp thuế khai bổ sung. Nguồn thu tăng lên  xuất hiện ở tất cả các khối: từ doanh nghiệp bất động sản, doanh nghiệp sản xuất kinh doanh cho đến hộ kinh doanh.

Bên cạnh chuyển đổi số trong quản lý thuế, theo ông đâu là những thay đổi đáng chú ý về thu NSNN?

Tôi nhận thấy thay đổi đầu tiên là việc triển khai thuế thu nhập doanh nghiệp tối thiểu toàn cầu đã góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Trước đây, nhiều ý kiến cho rằng doanh nghiệp nước ngoài được hưởng nhiều ưu đãi nên mức đóng góp chưa tương xứng. Tuy nhiên, với cơ chế thuế tối thiểu toàn cầu, họ vẫn thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Phần chênh lệch phát sinh ngoài mức ưu đãi không mất đi mà được đưa vào Quỹ hỗ trợ đầu tư để tái đầu tư cho nền kinh tế, đồng thời tiếp tục ưu tiên hỗ trợ chính các doanh nghiệp đã thực hiện nghĩa vụ thuế.

Một thay đổi quan trọng khác là môi trường kinh doanh ngày càng minh bạch hơn. Sau khi có chủ trương quyết liệt xử lý hàng giả, gian lận thương mại và đẩy mạnh áp dụng hóa đơn điện tử kết nối, nhiều giao dịch thực tế giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã được phản ánh đầy đủ hơn.

Ông từng chia sẻ rằng: "Không quan trọng thu bao nhiêu, mà quan trọng nguồn thu đến từ đâu?". Vậy ông đánh giá thế nào về chất lượng thu NSNN trong thời gian qua?

Tôi cho rằng chất lượng nguồn thu đã bước đầu có sự chuyển dịch theo hướng tốt. Mặc dù các khoản thu từ đất đai và tài nguyên khoáng sản vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể, nhưng các khoản thu lớn có được cũng phải từ quá trình sản xuất kinh doanh, tích lũy và tiêu dùng trong nền kinh tế như thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt đã có sự tăng lên. Đây là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đang thực sự dựa vào sản xuất kinh doanh.

Một điểm đáng chú ý khác là trong nhóm các doanh nghiệp nộp ngân sách lớn đã bắt đầu xuất hiện xu hướng chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn. Nhiều doanh nghiệp điện lực đã đầu tư vào năng lượng tái tạo như thủy điện, điện gió, điện mặt trời. Dù những khoản đầu tư này mới được triển khai trong những năm gần đây và cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả, nhưng điều quan trọng là định hướng đầu tư đã thay đổi.

Tương tự, một số doanh nghiệp trong lĩnh vực dầu khí và nhiệt điện cũng đã chú trọng phát triển kinh tế tuần hoàn, như thu hồi xỉ than, tro xỉ để sản xuất vật liệu xây dựng hoặc làm nguyên liệu cho các ngành khác. Hiệu quả của những khoản đầu tư này chưa thể phản ánh ngay trong số thu ngân sách năm 2025, nhưng qua báo cáo tài chính và xu hướng sử dụng vốn, có thể thấy doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển dịch cơ cấu đầu tư theo hướng bền vững hơn. Đó cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn thu ngân sách trong những năm tới.

Theo dữ liệu thống kê, top 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất đã đóng góp gần 1 triệu tỷ đồng, tương đương hơn 1/3 tổng thu NSNN. Ông nhìn nhận thế nào về con số này?

Đây là một con số rất ấn tượng và trước hết cần ghi nhận những đóng góp rất lớn của các doanh nghiệp này đối với NSNN.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, con số đó cũng phản ánh hai mặt.

Thứ nhất, chỉ khoảng 200 doanh nghiệp, trong tổng số gần 1 triệu doanh nghiệp trên cả nước, lại đóng góp hơn 1/3 tổng thu ngân sách. Điều đó cho thấy nguồn thu vẫn đang tập trung khá lớn vào một nhóm doanh nghiệp quy mô lớn thuộc các lĩnh vực bất động sản, dầu khí, sản xuất mặt hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt. Trong đó khối doanh nghiệp thuộc lĩnh vực tài chính, ngân hàng vẫn giữ được mức nộp khá, phản ánh kết quả kinh doanh tốt do đẩy mạnh chuyển đổi số, cơ cấu lại hoạt động kinh doanh. Số thu từ các doanh nghiệp nhà nước cũng rất ấn tượng, không chỉ bao gồm các loại thuế, mà còn có cả khoản nộp lợi nhuận sau thuế từ nguồn vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Thứ hai, tỷ trọng đóng góp cao của nhóm này cũng cho thấy các khu vực còn lại của nền kinh tế vẫn chưa phát huy hết tiềm năng. Nếu khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh và các ngành kinh tế khác phát triển mạnh hơn, nguồn thu ngân sách sẽ được phân bổ đồng đều hơn.

Trong bảng xếp hạng VNTAX200, nhóm bất động sản và các lĩnh vực liên quan vẫn chiếm khoảng 25%. Trong khi đó, nhóm công nghệ lại khá khiêm tốn khi đóng góp chưa tới 10%. Ông có nhận xét gì về thực trạng này?

VNTAX200 cho thấy nguồn thu ngân sách hiện nay vẫn chủ yếu đến từ các ngành kinh tế trụ cột như năng lượng, dầu khí và bất động sản. Riêng với bất động sản, việc nguồn thu tăng lên có hai nguyên nhân. Thứ nhất, chúng ta vẫn sử dụng một lượng lớn quỹ đất để phát triển các dự án. Thứ hai, cơ quan quản lý Nhà nước đang thực hiện chủ trương định giá đất sát với giá thị trường để bảo đảm thu đúng, thu đủ. Khi giá đất được xác định sát thực tế, trên cùng một đơn vị diện tích, giá trị đất cao hơn thì số tiền thu về ngân sách sẽ lớn hơn.

Tuy nhiên, theo tôi đây không phải là nguồn thu bền vững trong dài hạn. Khi Luật Đất đai được hoàn thiện và quy hoạch không gian phát triển mới được triển khai, nguồn thu từ đất có thể vẫn duy trì ở mức cao trong giai đoạn 2026-2027. Tuy nhiên, tôi kỳ vọng sau thời điểm đó, cơ cấu nguồn thu sẽ chuyển dịch rõ hơn sang các hoạt động sản xuất, kinh doanh và những ngành tạo ra giá trị gia tăng cao.

Đối với lĩnh vực công nghệ, các doanh nghiệp như Viettel, FPT, CMC hay Misa đều đang tăng trưởng và là những đơn vị tiên phong tạo ra dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán và không ít doanh nghiệp sản xuất đã và đang thực hiện chuyển đổi số để có năng suất, hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên, so với kỳ vọng, khu vực này vẫn đang trong quá trình chuyển dịch. Không ít doanh nghiệp công nghệ hiện vẫn chủ yếu làm gia công, chưa làm chủ được công nghệ lõi. Khi giá trị gia tăng chưa cao thì mức đóng góp vào ngân sách cũng chưa thể lớn. Dù vậy, tôi ghi nhận đóng góp của một số doanh nghiệp công nghệ, trong đó có Viettel, đã tăng lên đáng kể trong thời gian gần đây. 

Ông nhiều lần nhấn mạnh nguồn thu bền vững phải đến từ sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo. Vậy để tạo ra sự chuyển dịch đó, doanh nghiệp Nhà nước và khu vực tư nhân cần được phân vai như thế nào?

Doanh nghiệp Nhà nước có vai trò rất quan trọng, trong đó việc thực hiện nghĩa vụ nộp ngân sách là yêu cầu theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, vai trò lớn hơn của khu vực này là dẫn dắt các xu hướng phát triển mới, đầu tư vào hạ tầng và các dịch vụ nền tảng để tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia.

Trong bối cảnh thế giới còn nhiều bất ổn, tôi cho rằng doanh nghiệp Nhà nước cần tập trung vào đúng vai trò của mình là giữ ổn định kinh tế, đầu tư vào các ngành trụ cột, và dịch vụ thiết yếu để tạo nền tảng cho toàn bộ nền kinh tế. Khi xảy ra các cú sốc, khu vực này phải đủ sức làm trụ cột và điểm tựa cho các thành phần kinh tế khác.

Thực tế, quy mô của các doanh nghiệp nhà nước lớn nên đóng góp vào NSNN ổn định hơn, do đó động lực tăng trưởng mạnh mẽ sẽ chủ yếu đến từ khối tư nhân. Điều này dựa trên hai góc độ. Một là bản thân khu vực tư nhân tự lớn lên. Hai là Nhà nước cũng thay đổi cơ chế, chuyển giao bớt công việc sang cho khối tư nhân. Doanh nghiệp nhà nước nên tập trung vào những việc to tát, đầu tư công nghệ, còn những việc nhỏ hãy nhường lại cho tư nhân tự làm.

Khi doanh nghiệp Nhà nước chủ động san sẻ không gian phát triển cho khu vực tư nhân, doanh nghiệp tư nhân sẽ có điều kiện lớn mạnh hơn và nguồn thu ngân sách cũng sẽ từng bước dịch chuyển sang khu vực này. Đó là một xu hướng tích cực và không có gì phải e ngại.

Vậy một nền kinh tế khỏe sẽ cần cơ cấu nguồn thu ngân sách Nhà nước ra sao?

Một nền kinh tế muốn có nguồn thu ngân sách bền vững trước hết phải tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đáp ứng tốt nhu cầu của thị trường trong nước, tạo ra nhiều việc làm và thu nhập cho người lao động. Khi có việc làm thì có thu nhập; khi người dân có thu nhập và chi tiêu nhiều hơn thì ngân sách cũng được gia tăng nguồn thu từ tiêu dùng. Thuế luôn gắn với quá trình tích lũy, đầu tư và phát triển của nền kinh tế.

Thứ hai, nền kinh tế phải dựa trên hoạt động sản xuất, kinh doanh có năng suất và giá trị gia tăng cao. Khi doanh nghiệp làm ăn hiệu quả, tích lũy được nguồn lực và không ngừng mở rộng sản xuất kinh doanh, nguồn thu ngân sách cũng sẽ ổn định và bền vững hơn.

Thứ ba, nền kinh tế phải duy trì được tăng trưởng liên tục qua các năm và có khả năng chống chịu trước những biến động bên ngoài. Chính sự kế thừa giữa các chu kỳ tăng trưởng mới tạo nên nền tảng vững chắc cho nguồn thu ngân sách.

Để kiến tạo một nguồn thu mới và bền vững cho tương lai, ông có khuyến nghị gì?

Trước hết cần thay đổi tư duy xây dựng chính sách thuế. Mục tiêu của chính sách thuế không nên chỉ là tăng thu ngân sách trong ngắn hạn, mà phải hướng tới nuôi dưỡng nguồn thu lâu dài. Vì vậy, những chính sách ưu đãi thuế là cần thiết. Chúng ta có thể chấp nhận giảm một phần nguồn thu hôm nay để tạo ra những nguồn thu lớn và bền vững hơn trong tương lai.

Bên cạnh đó, cách thức ưu đãi cũng cần tiếp tục đổi mới. Thay vì ưu đãi dựa trên kết quả đầu ra, chính sách nên tập trung khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các yếu tố tạo ra năng lực cạnh tranh mới, đặc biệt là khoa học, công nghệ và nghiên cứu phát triển (R&D).

Nếu doanh nghiệp coi chi cho R&D chỉ là một khoản chi phí thì họ sẽ có xu hướng cắt giảm. Nhưng nếu coi đó là một khoản đầu tư tạo ra năng suất và giá trị gia tăng trong tương lai thì chính sách phải khuyến khích họ mạnh dạn đầu tư. Chỉ khi doanh nghiệp lớn mạnh, có năng suất cao và tạo ra nhiều giá trị hơn thì nguồn thu ngân sách mới thực sự bền vững.