Ưu điểm thì quá rõ. Nolan đã kể lại một câu chuyện trứ danh bằng thứ tiếng dễ hiểu sẽ mở rộng sức lan tỏa, và sâu xa hơn, nó có lý do chính đáng: Odyssey vốn là chuyện truyền miệng, được hát lên trước đám đông chứ không phải đọc trong thư phòng. Dụng ý ấy lộ ra rõ nhất ở việc Nolan giao vai người hát rong cho rapper Travis Scott, một phép so sánh tinh tế rằng rapper hiện đại mang trong mình khả năng kể chuyện của những thi sĩ thuở xưa. Chính Nolan cũng nói thẳng, trong một cuộc phỏng vấn với Los Angeles Times, rằng ông muốn thứ ngôn ngữ mang ý nghĩa cảm xúc chứ không phải ý nghĩa trí tuệ: “Có lẽ tôi đang ngây thơ, và có thể tôi sẽ lãnh đủ vì chuyện này, nhưng tôi muốn một lối kể mộc mạc. Với tôi thì đó là chuyện chẳng phải nghĩ”. Matt Zoller Seitz của RogerEbert.com bênh vực lựa chọn ấy bằng một câu gọn ghẽ: chê thoại mộc mạc thì cũng chẳng khác gì chê các diễn viên không nói tiếng Hy Lạp.

Tôi hiểu ý họ, và tôi không phản đối. Tôi không chê sự giản dị, điều tôi tiếc là giản dị mà không cô đọng lại được thành thứ gì “vừa miếng” để mang theo mình. Một câu có thể vừa dễ hiểu, vừa có nhịp, vừa đọng lại sau khi người xem rời rạp; Wilson làm được điều đó trong một câu bảy chữ.

Nolan đã đạt được đúng mục đích ông đặt ra: một thiên sử thi mà bất kỳ ai bước vào rạp cũng theo dõi được mà không cần đọc trước nguyên tác. Phải khẳng định đó là một thành tựu hiếm có và đáng tôn vinh. Nhưng tôi vẫn mong một thiên sử thi được kể bằng thứ ngôn ngữ có sức ngân và giàu màu sắc, và ở điểm ấy, The Odyssey không thoả mãn tôi.

Robert Eggers dựng The Northman từ thần thoại Bắc Âu, cũng là chuyện truyền khẩu, cũng được ngâm nga bên bếp lửa trước khi có ai chép nó xuống, những điểm này khiến nó có cùng một gốc gác với sử thi của Homer. Thế mà thoại trong phim ấy có nhịp, giàu hình ảnh, nói bằng tiếng Anh “lơ lớ” mà vẫn hiểu được. Eggers đã thỏa mãn cả hai thái cực, là dễ hiểu và vẫn sặc sỡ, bằng đúng thứ chất liệu Nolan đang cầm trong tay.

Vẫn còn một ví dụ kinh điển mang tên Gladiator. Ridley Scott để các nhân vật La Mã nói tiếng Anh hiện đại với giọng đời thường, và không một câu nào khó hiểu. Hơn hai thập kỷ sau, người ta vẫn nhại lại “Are you not entertained? - Các người không thấy giải trí à?” mỗi khi muốn châm chọc một đám đông đang điên cuồng hò hét. Giản dị và nhạt nhòa như dầu với nước, không thể hòa tan khi chưa có một “thủ pháp” phù hợp. Giữa hai đầu thái cực vẫn còn rất nhiều đất trống, và Nolan đã không xây nhà trên thửa đất nào cả.

Ở phân đoạn cổng thành Troy bật mở. Tôi ngồi đó, không biết ai đang đánh ai. Trong cái tối, sáng nhập nhằng của một tòa thành thất thủ về đêm, ta chỉ thấy sự hỗn loạn: quân ngoài thành từ đâu tràn vào, quân trong thành chống cự ra sao, lộ trình cưỡng đoạt Troy bằng vũ lực diễn ra như thế nào - không một câu hỏi nào trong số đó được trả lời. Tất cả những gì tôi nhớ là hình ảnh ấn tượng của một bộ giáp màu đen, lấp ló trong màn đêm và lập lòa dưới ánh lửa. Tôi thừa nhận đây có thể là dụng ý của Nolan, cố tình tạo ra khung cảnh hỗn loạn của một cuộc phục kích, nhưng dụng ý và hiệu quả là hai chuyện khác nhau.

Một đại cảnh chiến trận chỉ thành kiệt tác khi nó mô tả vị trí địa lý rõ ràng và một sức nặng đạo đức, chứ không đo bằng số lượng quân lính có thể nhét vừa một khung hình.

Trận Helm’s Deep trong The Two Towers năm 2002 tiêu tốn 4 tháng quay, với 3 trong số đó diễn ra hoàn toàn về đêm, với xưởng WETA dựng phần lớn tường thành và đạo cụ bằng vật liệu thật. Điểm đáng khen nhất là nó dựng được một tấm bản đồ trong đầu người xem: họ luôn biết đâu là tường ngoài, đâu là tường trong, điểm yếu chí mạng của thành nằm tại đâu, và “quân ta” đã phải đi đâu, làm gì để cố thủ. Trận đánh có cấu trúc gãy gọn như một vở kịch ba hồi.

Saving Private Ryan năm 1998 cho một minh chứng khác, và là minh chứng đắt hơn cho trường hợp của Nolan. Để phục vụ hơn 20 phút mở màn cho bộ phim, với đại cảnh tại bãi biển Omaha đẫm máu, Steven Spielberg và nhà quay phim Janusz Kamiński đã nghiên cứu những thước phim thời sự do phóng viên chiến trường ghi lại, dùng máy cầm tay và khử màu ở khâu hậu kỳ để tạo cảm giác tư liệu, để rồi phim thắng năm giải Oscar, trong đó có Quay phim xuất sắc cho Kamiński và Đạo diễn cho Spielberg. Nghịch lý đáng nói nằm ở chỗ đây là một cảnh cố tình hỗn loạn và rung lắc, nhưng là hỗn loạn có chủ đích và rành mạch về yếu tố địa lý: người xem luôn biết bờ biển nằm phía nào, ụ súng nằm ở đâu, khoảng cách còn lại là bao xa.

Thử hỏi, 15 năm nữa, khi không còn cột mốc IMAX 70mm để làm điểm nhấn, người ta sẽ trích lại câu thoại nào trong The Odyssey, hay chọn The Odyssey để xem lại trong bộ sưu tập phim điện ảnh cộp mác Nolan?

Hãy trở lại với hàng người xếp trước rạp chờ đến giờ chiếu phim. Không có lý do gì để hạ thấp họ, bởi sự phấn khích đó là điều đáng mừng, và việc một phim gán nhãn R dài gần ba tiếng, chuyển thể từ sử thi Hy Lạp, kéo được cả một thế hệ ra rạp là tin vui thật sự cho điện ảnh. Chỉ cần phân biệt cho rạch ròi một điều: họ đang chứng kiến một sự kiện văn hoá, và một sự kiện thì chưa chắc đã là một kiệt tác điện ảnh. Nhầm lẫn hai thứ ấy với nhau, lâu dần, sẽ khiến chúng ta đòi hỏi ít đi ở chính những người mình ngưỡng mộ nhất.