Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại

Theo dõi Genk.vn trên google news

Không phải vi khuẩn, cũng chẳng phải virus, prion chỉ là một loại protein có cấu trúc bất thường. Thế nhưng, nó có thể phá hủy hệ thần kinh, khiến người nhiễm bệnh run rẩy, mất trí nhớ, bật cười vô thức và cuối cùng tử vong. Câu chuyện về kuru hé lộ một trong những bí ẩn đáng sợ của sinh học.

Căn bệnh khiến người bệnh cười đến chết

Trong lịch sử, nhân loại đã phải đối mặt với vô số dịch bệnh nguy hiểm, từ dịch hạch, đậu mùa đến Ebola. Y học hiện đại giúp con người kiểm soát được nhiều căn bệnh từng được xem là án tử, nhưng vẫn tồn tại những tác nhân gây bệnh thách thức hiểu biết thông thường.

Một trong số đó là prion, loại protein bất thường không chứa DNA hay RNA, nhưng có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng cho hệ thần kinh.

Câu chuyện về prion gắn liền với kuru, căn bệnh bí ẩn từng hoành hành trong cộng đồng người Fore tại Papua New Guinea, thuộc châu Đại Dương.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 1.

Vào thập niên 1950, nhiều thành viên bộ lạc bắt đầu xuất hiện triệu chứng đau đầu, đau khớp và run rẩy không kiểm soát. Người Fore gọi căn bệnh này là kuru, có nghĩa là run rẩy vì sợ hãi.

Theo thời gian, bệnh nhân mất dần khả năng vận động, không thể đi lại, lời nói trở nên khó hiểu và trí nhớ suy giảm nghiêm trọng. Khi bệnh tiến triển nặng, họ có thể bất ngờ vung tay múa chân hoặc bật cười một cách kỳ quái mà không rõ nguyên nhân.

Căn bệnh khiến người bệnh dần mất khả năng kiểm soát cơ thể, cuối cùng tử vong. Có thời điểm, hơn 200 người trong cộng đồng Fore chết vì kuru mỗi năm.

Ban đầu, người ta nghi ngờ đây là một căn bệnh di truyền. Tuy nhiên, nhà khoa học Carleton Gajdusek lại cho rằng thủ phạm có thể là một tác nhân truyền nhiễm.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 2.

Nghi lễ tang ma hé lộ bí mật

Giữa thập niên 1950, Gajdusek đến Papua New Guinea để tìm hiểu kuru. Ông lần lượt xem xét các giả thuyết về vi sinh vật, virus và độc tố, đồng thời kiểm tra thức ăn, nước uống và môi trường sống của người Fore. Tuy nhiên, những cuộc khảo sát ban đầu không mang lại kết quả.

Bước ngoặt đến khi một vị trưởng lão trong bộ lạc qua đời vì kuru. Trong nghi lễ tưởng niệm, Gajdusek chứng kiến người thân của người quá cố lấy mô não và chia cho những người tham dự.

Tập tục này khiến ông chú ý đến khả năng căn bệnh lây truyền qua việc tiếp xúc hoặc ăn mô của người đã nhiễm bệnh.

Gajdusek mang một mẫu mô não về phòng thí nghiệm, nghiền nhỏ và tiến hành nhiều xét nghiệm nhưng vẫn không tìm thấy tác nhân gây bệnh quen thuộc.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 3.

Sau đó, ông thực hiện một thí nghiệm trên động vật. Các thành phần protein được chiết xuất từ não người mắc kuru được đưa vào não một con khỉ. Một thời gian sau, con vật xuất hiện những triệu chứng tương tự căn bệnh ở người. Trong khi đó, mẫu protein đã được xử lý bằng enzyme phân giải protein không gây ra phản ứng tương tự.

Kết quả này củng cố giả thuyết rằng tác nhân gây kuru có liên quan đến protein và có khả năng truyền bệnh. Những nghiên cứu tiếp theo về kuru cũng góp phần mở đường cho việc tìm hiểu một nhóm tác nhân gây bệnh hoàn toàn khác thường.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 4.

Prion: Protein bất thường có thể biến đổi protein bình thường

Năm 1982, nhà hóa sinh người Mỹ Stanley Prusiner phát hiện một tác nhân gây bệnh có bản chất protein và đặt tên là prion.

Khác với virus hay vi khuẩn, prion không mang vật chất di truyền DNA hoặc RNA. Điều đặc biệt là nó vẫn có thể gây bệnh và lan truyền trạng thái cấu trúc bất thường trong cơ thể vật chủ.

Các nhà khoa học phát hiện cơ thể người vốn tồn tại một loại protein bình thường có cấu trúc tương tự prion, được gọi là PrPc. Điểm khác biệt nằm ở cách các protein này gấp cuộn trong không gian.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 5.

Prion có thể tương tác với protein bình thường, khiến chúng chuyển sang cấu trúc bất thường tương tự. Những protein biến đổi tiếp tục kết tụ thành các sợi, tích tụ trong tế bào thần kinh trung ương và gây tổn thương hệ thần kinh.

Cơ chế này giúp giải thích vì sao một loại protein không có DNA hay RNA vẫn có thể gây ra bệnh lý nghiêm trọng. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể trong quá trình biến đổi và tích tụ protein vẫn tiếp tục là đối tượng nghiên cứu.

Một đặc điểm đáng chú ý khác của prion là khả năng chống chịu cao trước nhiều tác nhân vật lý và hóa học. Tia cực tím, bức xạ ion hóa, nhiệt độ cao hay các chất hóa học thông thường đều khó phá hủy hoàn toàn cấu trúc của chúng. Điều này khiến việc kiểm soát nguy cơ lây nhiễm trở nên phức tạp.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 6.

Từ kuru đến bệnh bò điên

Prion không chỉ liên quan đến kuru mà còn gây ra nhiều bệnh lý ở động vật có vú, trong đó có bệnh ngứa ở cừu, bệnh bò điên và bệnh Creutzfeldt-Jakob ở người.

Một con đường lây truyền đáng chú ý là tiêu thụ mô của cá thể nhiễm bệnh. Trường hợp cộng đồng Fore chia sẻ mô não người quá cố là ví dụ điển hình về cách một tập tục văn hóa có thể vô tình tạo điều kiện cho tác nhân gây bệnh lan rộng.

Năm 1996, dịch bệnh bò điên bùng phát tại Anh, khiến hàng nghìn con bò mắc bệnh và chết. Nguyên nhân được cho là có liên quan đến việc sử dụng bột xương bò trong thức ăn chăn nuôi, qua đó tạo điều kiện cho prion lây truyền giữa các cá thể.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 7.

Đáng chú ý, một số nghiên cứu sau này phát hiện những phụ nữ người Fore từng tiếp xúc với mô người nhưng vẫn khỏe mạnh mang các biến thể gene có khả năng chống chịu prion. Những phát hiện tương tự ở các quần thể khác gợi mở khả năng chọn lọc tự nhiên đã góp phần duy trì những biến thể gene có lợi trong lịch sử tiến hóa của loài người.

Điều này cũng đặt ra một giả thuyết đáng chú ý: tổ tiên loài người có thể từng phải đối mặt với các tác nhân gây bệnh dạng prion trong thời gian dài, và hành vi ăn thịt đồng loại có thể đã từng phổ biến hơn chúng ta hình dung.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 8.

Ngày nay, tập tục ăn thịt đồng loại không còn tồn tại trong đời sống thông thường của con người. Phản ứng ghê sợ trước hành vi này có thể được nhìn nhận như một phần trong hệ thống cảnh giác sinh học hình thành qua quá trình tiến hóa.

Câu chuyện về kuru và prion cho thấy không phải mọi tác nhân gây bệnh đều cần đến DNA, RNA hay cấu trúc phức tạp của một sinh vật. Đôi khi, chỉ một protein có cấu trúc bất thường cũng đủ tạo ra hậu quả nghiêm trọng, để lại dấu ấn trong lịch sử y học và tiến hóa của nhân loại.

Tin cùng chuyên mục
Xem theo ngày

NỔI BẬT TRANG CHỦ