Cá vàng mất gần hết đầu vẫn sống hai tuần, hé lộ cơ chế sinh tồn đáng kinh ngạc của động vật nước ngọt

Những ngày gần đây, mạng xã hội lan truyền mạnh mẽ hình ảnh một con cá vàng với phần đầu gần như biến mất, lộ rõ xương trắng, nhưng vẫn có thể bơi lội trong bể nước. Theo người ghi hình, tình trạng này đã kéo dài khoảng hai tuần, đủ để khiến không ít người vừa rùng mình vừa tò mò. 

Đằng sau hình ảnh tưởng chừng như “phép màu” ấy thực chất là một loạt cơ chế sinh học đặc trưng của cá, phản ánh khả năng chịu đựng đáng kinh ngạc của các loài động vật có xương sống bậc thấp.

Con cá trong video được xác định là một giống cá vàng phổ biến, giá rẻ và rất khỏe, thường được dùng làm cá mồi. Theo lời người nuôi, con cá không bị cắt đầu đột ngột mà nhiều khả năng mắc bệnh trước đó. Các bệnh thường gặp trong môi trường nước kém chất lượng, như nấm thủy mi, có thể khiến mô mềm ở đầu bị hoại tử. Khi lượng thức ăn trong bể không đủ, các con cá khác đã gặm nhấm phần mô hoại tử này, khiến vết thương ngày càng mở rộng. Nước bẩn tiếp tục làm mô mới hoại tử, tạo thành một vòng xoáy bệnh lý kéo dài.

Để hiểu vì sao con cá ấy vẫn sống, cần nhìn vào cấu trúc thần kinh của cá. Não cá không tập trung thành một khối lớn như ở người mà được sắp xếp theo dạng tuyến tính. Phần phía trước đảm nhiệm các chức năng cao cấp như khứu giác, ghi nhớ và xử lý thị giác. Trong trường hợp con cá này, các phần đó đã bị phá hủy. Tuy nhiên, hành não, bộ phận quan trọng nhất để duy trì sự sống, lại nằm sâu phía sau, gần điểm nối với tủy sống.

Hành não đóng vai trò như “bộ mã nền” của sự sống, điều khiển hô hấp và nhịp tim. Chỉ cần bộ phận này còn nguyên, cá vẫn có thể tiếp tục hô hấp bằng mang và duy trì tuần hoàn máu. Trong video, nắp mang của cá vẫn tương đối hoàn chỉnh, điều này cho thấy vùng bảo vệ hành não không bị tổn thương. Đây chính là ranh giới sinh tử quyết định việc cá còn sống hay không.

Không chỉ tồn tại, con cá còn có thể bơi và tránh va chạm. Điều này liên quan đến cơ chế điều khiển vận động đặc biệt của cá. Động tác bơi lội không cần não liên tục phát lệnh, mà được tạo ra bởi các mạng neuron tự động trong tủy sống, gọi là bộ tạo nhịp trung tâm. Khi não còn nguyên, nó đóng vai trò điều chỉnh và “hãm phanh”. Khi đại não bị phá hủy, cơ chế hãm này biến mất, khiến cá rơi vào trạng thái bơi liên tục.

Bên cạnh đó, cá còn sở hữu hệ thống đường bên, một mạng lưới cảm biến áp lực dọc theo hai bên thân. Hệ thống này cho phép cá cảm nhận sự thay đổi của dòng nước và vật cản xung quanh, hoạt động như một dạng sonar sinh học. Nhờ vậy, ngay cả khi không còn thị giác, cá vẫn có thể xoay hướng trước khi va vào thành bể.

Dù vậy, sự sống của con cá này không thể kéo dài mãi. Nguyên nhân tử vong cuối cùng không đến từ vết thương cơ học, mà từ môi trường nước ngọt. Cá nước ngọt luôn phải đối mặt với áp suất thẩm thấu, vì nồng độ muối trong cơ thể cao hơn bên ngoài. Da và vảy bình thường giúp hạn chế nước xâm nhập, trong khi thận đào thải lượng nước dư thừa. Tuy nhiên, với một vết thương lớn ở đầu, nước ngọt liên tục tràn vào máu, làm loãng dịch thể và phá vỡ cân bằng điện giải.

Dù cá là động vật biến nhiệt, trao đổi chất chậm và có thể chịu đói trong thời gian dài, thận và các bơm ion của chúng không thể chống đỡ lâu dài trước sự pha loãng nghiêm trọng này. Cuối cùng, cá sẽ chết vì rối loạn điện giải nặng, đặc biệt là hạ natri máu, dẫn đến sự sụp đổ toàn bộ hệ thống sinh lý.

Câu chuyện về con cá vàng “không đầu” không phải là một phép màu sinh học, mà là minh chứng rõ nét cho mức độ bền bỉ của những cơ chế sinh tồn cơ bản ở cá. Nó cho thấy rằng, trong tự nhiên, sự sống đôi khi không cần đến những chức năng cao cấp, mà chỉ cần những “thiết lập gốc” đủ mạnh để duy trì nhịp thở và nhịp tim thêm một thời gian nữa.