Cài đặt Windows thời nay: Khi hệ điều hành biến thành gã nhân viên sale phiền toái

Nếu như trước đây, quá trình cài đặt ban đầu (OOBE - Out-Of-Box Experience) trên Windows Vista hay Windows 7 mang lại cảm giác thân thiện và gọn gàng, thì giờ đây, khi chấp nhận kết nối Internet theo "ý muốn của Microsoft", người dùng buộc phải đối mặt với một mê cung các bước thiết lập rườm rà. Nhìn lại chặng đường của những phiên bản Windows hiện đại trong 20 năm qua (khởi đầu từ Vista), chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: Liệu những thứ được thêm thắt theo năm tháng là tính năng hữu ích, hay thực chất chỉ là cái cớ để hãng công nghệ này nhồi nhét quảng cáo và các phần mềm rác?

Windows Vista (2006)

Điều đầu tiên người dùng nhìn thấy sau khi cài đặt Windows Vista là lời nhắc tạo hồ sơ, đặt mật khẩu và chọn hình đại diện. Mọi thứ đơn giản, dễ hiểu, và các hình ảnh tích hợp sẵn rất đa dạng và dễ thương.

Tiếp theo là một chút cá nhân hóa, khi người dùng được yêu cầu đặt tên cho PC và chọn hình nền máy tính. Vista xác định các ưu tiên rất rõ ràng và khuyến khích người dùng làm những việc thú vị như chọn ảnh đại diện hoặc hình nền. Chỉ sau đó, hệ thống mới chuyển sang cài đặt Windows Update với các tùy chọn rõ ràng. Hai bước cuối cùng liên quan đến việc thiết lập ngày/giờ và loại mạng. Sau đó, Windows Vista hiện ra logo đẹp mắt và lời cảm ơn lịch sự. Tổng cộng: 5 trang, không quảng cáo, không có các mô hình thu thập ẩn hay yếu tố gây phản cảm với người dùng. Trải nghiệm thiết lập xứng đáng đạt 10/10.

Windows 7 (2009)

Thiết lập ban đầu của Windows 7 hầu như giống hệt, nhưng nghiêm túc hơn một chút. Người dùng không còn được chọn hình nền mặc định hay ảnh đại diện ngay từ đầu. Chỉ cần đặt tên cho PC, thiết lập hồ sơ với mật khẩu, chọn loại mạng, chọn cài đặt Windows Update phù hợp và điều chỉnh ngày tháng. Nhanh chóng và dễ dàng, vẫn tốt, nhưng không còn thú vị như trước.

Windows 8 / 8.1 (2012)

Mọi thứ thay đổi rất nhiều trong Windows 8/8.1. Tính cá nhân hóa đã trở lại, người dùng được chọn chủ đề (theme) cho toàn bộ trải nghiệm và đổi tên PC ngay từ đầu. Microsoft cố làm mọi thứ dễ dàng hơn bằng cách đề xuất các cài đặt nhanh, nhưng nếu chọn tùy chỉnh (Customize), chúng ta sẽ thấy rõ hơn những gì đang diễn ra.

Windows hỏi xem người dùng có muốn làm cho PC có thể được phát hiện bởi các thiết bị cùng mạng hay không, sau đó chọn tự động cập nhật ứng dụng và tải driver. Các tùy chọn bảo mật SmartScreen được bật theo mặc định, nhưng có thể tắt tất cả nếu muốn. Ở bước tiếp theo, Windows cung cấp các tùy chọn hữu ích hơn như tìm giải pháp cho lỗi hoặc tối ưu hóa trải nghiệm web trong Internet Explorer. Các tính năng về quyền riêng tư để "cải thiện sản phẩm Microsoft" được tắt theo mặc định, một điểm cộng lớn. Tuy nhiên, ở bước kế tiếp, nhiều tính năng gửi dữ liệu về Microsoft lại được bật mặc định.

Cuối cùng, Microsoft yêu cầu đăng nhập bằng Tài khoản Microsoft. Không có nút "Offline account" rõ ràng, nhưng người dùng có thể nhấp vào "Tạo tài khoản mới" và sau đó chọn tiếp tục với tài khoản ngoại tuyến. Tổng cộng có 8 trang cài đặt, chủ yếu là những thứ vô hại và một loạt các tính năng có thể tắt đi. Nhìn chung, trải nghiệm vẫn tốt.

Windows 10 (2015)

Nhìn lại phiên bản đầu tiên của Windows 10 (bản 1507), thật ngạc nhiên là toàn bộ quá trình thiết lập đơn giản và gọn gàng hơn cả Windows 8. Tuy nhiên, mọi thứ giờ đây đều được bật theo mặc định và có nhiều tính năng đáng lo ngại về quyền riêng tư hơn.

Về việc sử dụng Tài khoản Microsoft, đã có một nút "Bỏ qua bước này" (Skip this step) rõ ràng, một sự bổ sung đáng hoan nghênh mà Microsoft đã giữ lại trong phần lớn vòng đời của Windows 10 (sau này chuyển thành "Offline account"). Tổng cộng: 7 trang, không quảng cáo.

Windows 11 (2025)

Và bây giờ là Windows 11, nơi mọi thứ trở nên hỗn loạn. Chúng ta chuyển từ một thiết lập ban đầu nhanh gọn sang một quy trình chán nản. Mọi thứ bắt đầu khá ổn với việc chọn ngôn ngữ, khu vực, đặt tên PC, mã PIN và xem qua các cài đặt quyền riêng tư (tất cả đều được bật). Xen giữa các bước đó, Windows 11 bắt đầu kiểm tra cập nhật mà không hỏi ý kiến người dùng, khiến quá trình tốn thời gian hơn đáng kể.

Sau khi yêu cầu đăng nhập bằng tài khoản Microsoft mà không có giải pháp thay thế (Microsoft đang tích cực chống lại người dùng muốn sử dụng tài khoản nội bộ), Windows 11 đưa ra tùy chọn khôi phục PC từ bản backup mà không có nút "Không" rõ ràng. Cách duy nhất để thiết lập như máy mới là nhấp vào "More options" > "Set up as a new PC" ("Tùy chọn khác" > "Thiết lập như PC mới"). Cả hai tùy chọn này đều trông giống liên kết (link) hơn là nút bấm, dấu hiệu đầu tiên của thiết kế nhằm thuyết phục người dùng không sử dụng chúng. Ngay cả khi đã chọn "Thiết lập như PC mới", Windows 11 vẫn tiếp tục mè nheo về việc khôi phục từ bản sao lưu, hoàn toàn thiếu tôn trọng lựa chọn của người dùng.

Màn hình tiếp theo yêu cầu "tùy chỉnh trải nghiệm". Đây thực chất chỉ là cách để Microsoft biết nên ghim ứng dụng (tức là quảng cáo) nào vào thanh tác vụ ngay từ đầu. May mắn thay, có nút Bỏ qua. Tiếp đến, Windows 11 đề xuất kết nối điện thoại Android với PC bằng Phone Link. Đây là một tính năng hữu ích. Nhưng ngay sau đó là quảng cáo OneDrive cho điện thoại, cảm giác khá ngẫu nhiên và thừa thãi.

Tiếp theo, Microsoft cố gắng thu thập dữ liệu trình duyệt bằng cách yêu cầu người dùng cho phép Windows lấy dữ liệu từ trình duyệt bên thứ ba và đưa vào Edge dưới cái cớ là các tính năng hữu ích.

Ba màn hình tiếp theo liên tục làm phiền với quảng cáo Microsoft 365. Đầu tiên là lời mời dùng thử miễn phí. Nếu từ chối, họ không bỏ cuộc mà cố gắng thu ít nhất 1,99 USD với gói Microsoft 365 Basic. Lại từ chối. Bây giờ là một đề xuất khác: sử dụng Microsoft 365 miễn phí với ứng dụng Outlook mới cho Windows (vốn bị nhiều người ghét và được bật mặc định). Cuối cùng, thêm một quảng cáo nữa: Game Pass với giá ngày càng tăng. Bỏ qua, và cuối cùng cũng vào được màn hình chính.

Tổng cộng: 18 màn hình với rất nhiều biểu tượng xoay "đang chuẩn bị mọi thứ cho bạn", quảng cáo và cách đặt nút bấm khó chịu. Trong số 18 màn hình đó, có tới 7 màn hình chỉ là quảng cáo. Và dù có thể bỏ qua, Microsoft vẫn không từ bỏ việc chèo kéo với các quảng cáo Game Pass, Edge và Microsoft 365 rải rác khắp hệ điều hành. Đâu rồi sự tùy biến, đâu rồi khả năng chọn chế độ sáng/tối hay hình nền, đâu rồi niềm vui hả Microsoft?

Kết luận

Đúng là công nghệ phát triển và Windows 11 mạnh mẽ hơn các phiên bản tiền nhiệm. Một số tính năng như Windows Backup hay Phone Link khá hữu ích, miễn là nó không coi người dùng là kẻ ngốc bằng cách giấu nút từ chối. Nhưng phần còn lại chỉ toàn là quảng cáo khi Microsoft cố gắng tăng chỉ số KPI và vắt kiệt từng xu từ người dùng. Cũng đừng quên rằng ổ đĩa hiện nay được mã hóa (BitLocker) mà không cần sự đồng ý của người dùng, vì vậy tốt hơn hết là hãy sao lưu BitLocker ngay lập tức.

Việc thiết lập Windows ngày nay giống như đang phải chống lại một nhân viên sale phiền nhiễu thay vì nhanh chóng thiết lập các thứ cơ bản. Đó là chưa kể đến các thực hành thù địch với người dùng như không cho phép tiếp tục thiết lập nếu không có internet (trừ khi biết lệnh đặc biệt), hoặc không cho phép sử dụng tài khoản cục bộ.

Trong bối cảnh các bản cập nhật Windows ngày càng tệ hại, việc thiếu các quyền kiểm soát cập nhật cơ bản càng làm mọi thứ tồi tệ hơn. Các phiên bản Windows cũ tôn trọng lựa chọn của người dùng, nhưng giờ đây, chúng ta nhận lại ba màn hình van nài sử dụng Windows Backup. Với cách tiếp cận như thế này, không có gì lạ khi người dùng ngày càng mệt mỏi với Microsoft.