Một người đàn ông đứng giữa phố Hàng Mã, tay cầm chiếc đèn ông sao chưa hoàn thiện, tay kia dắt con. Anh không chắc mình đang mua một món đồ chơi, hay đang làm lại điều gì đó rất cũ, từ rất lâu trước khi anh trở thành cha.
Tôi có thể mường tượng ra cảnh tối 25/9 tới đây, khi rằm tháng 8 âm lịch năm nay rơi đúng vào một tối thứ Sáu. Tôi đứng giữa dòng người chen chúc trên phố Hàng Mã, một tay cầm một món đồ chơi gì đó chưa rõ, tay kia nắm chặt một bàn tay bé nhỏ để giữ cho đứa trẻ không lạc giữa đám đông.
Không còn cái háo hức của buổi ngây thơ, ngày nay tôi mong chờ Trung thu bằng một sự hồ hởi mới: được sống lại ký ức Trung thu qua việc đưa trẻ đi chơi. Những ký ức nhận được thời thơ ấu nay đã trở thành nền móng cho những gì tôi sắp phải thực hiện trong độ tuổi trách nhiệm.
Lịch trình đi chơi Trung thu đã được gia đình ấn định từ lâu. Càng gần đến ngày xuất hành lên phố Hàng Mã, lòng tôi lại càng bồi hồi nhớ về những ngày thơ bé háo hức chờ Trung thu. Rằm tháng Tám gắn liền với mua đồ chơi, với bánh nướng, bánh dẻo và những buổi rước đèn cùng đám trẻ con hàng xóm. Chen lẫn giữa nụ cười của con trẻ và mâm bánh kẹo đặc biệt cao và đầy, lấp ló đây đó là những chiếc đèn ông sao, là bảo vật không thể thiếu trong những ngày Tết đặc biệt.
Chiếc đèn ông sao, thứ đồ chơi gắn với mọi mùa Trung thu ở Việt Nam, không phải được chọn một cách ngẫu nhiên. Theo ông Nguyễn Hiếu Tín, giảng viên Đại học Tôn Đức Thắng, hình ngôi sao năm cánh trên chiếc đèn vừa gợi ánh sáng, vừa gắn với ngôi sao trên lá cờ Tổ quốc, mang ý nghĩa đoàn viên và niềm tin vào tương lai. Có những người thợ như ông Nguyễn Trọng Thành, nghệ nhân đã hơn 30 năm gắn bó với làng nghề Phú Bình ở Thành phố Hồ Chí Minh, kể rằng hình dáng truyền thống của đèn ông sao vẫn được giữ nguyên sau từng ấy năm, dù cách trang trí đã thay đổi cho phù hợp với thị hiếu.
Câu chuyện của những người vẫn còn nhớ cách làm đèn ông sao khiến tôi nghĩ về chính mình, về một cậu bé từng cầm chiếc đèn sặc sỡ theo đoàn múa lân đến toát cả mồ hôi. Tiếng trống khi ấy chỉ là cái cớ, điều thật sự giữ chân cậu bé lại là khoảnh khắc hiếm hoi cả xóm cùng ùa ra đường, tay trong tay và hòa chung niềm vui dưới ánh trăng sáng. Với nhiều người Việt cùng thế hệ tôi, chiếc đèn ông sao ấy đã trở thành một phần ký ức tập thể, tự động sống dậy mỗi khi tháng Tám âm lịch về.
Thời gian thấm thoắt trôi đi. Từ chỗ đón nhận niềm vui, nay tôi đã trở thành người chủ động tạo ra ký ức cho thế hệ kế tục. Phố Hàng Mã vẫn giữ vai trò trung tâm mua sắm đồ chơi Trung thu truyền thống của Hà Nội, nơi đèn lồng, mặt nạ, tò he được bày bán la liệt. Con phố xưa cũ vẫn tấp nập, ngay cả khi chiếc đèn ông sao chỉ còn cách người tiêu dùng vài nút bấm trên điện thoại.
Đọc báo, tôi vẫn thấy những người gắn bó với con phố nghề này suốt cả thập kỷ, vẫn kiên trì giữ nghề thủ công giữa làn sóng đồ chơi công nghiệp giá rẻ. Tôi nóng lòng chờ gặp họ vào tối thứ Sáu tới đây, chấp nhận chen chúc giữa dòng người đông đúc chỉ để con trẻ được sống trong không khí Trung thu, thay vì chứng kiến nó qua một chiếc màn hình.
Không khí Trung thu rộn ràng với đèn ông sao - Ảnh: H.Trang.
Ngẫm về Trung thu, tôi nhận thấy một vòng lặp được duy trì bởi một thứ ký ức tập thể đã được cấu thành từ tấm bé. Tôi tự hỏi, giữa một đô thị ngày một đông đúc và một thị trường đồ chơi giá rẻ ngày một dễ tiếp cận, có khi nào một buổi đi chơi Trung thu đúng nghĩa có thể coi như một hình thức đề kháng thầm lặng, giữ cho sợi dây văn hóa được duy trì xuyên suốt nhiều thế hệ?
Bài học yêu văn hóa dân tộc được giảng dạy bằng ký ức và hành động, lặp lại nhiều lần trong nhiều năm, cho đến khi chính đứa trẻ đang được dắt tay hôm nay, một ngày nào đó, sẽ tự lên lịch đi chơi Trung thu cho gia đình nhỏ của chính mình.
Không rõ, phần tuổi thơ trong tôi sẽ bị lôi kéo bởi những thứ đồ chơi thú vị gì trong buổi "đi chơi Tết" sắp tới. Nhưng tôi biết, tối thứ Sáu tuần này, tôi sẽ mua một chiếc đèn ông sao. Kỷ niệm về Trung thu chính là món hàng quý giá chỉ bán ở phố Hàng Mã nói riêng và đời thực nói chung, không tồn tại trên bất cứ một sàn thương mại điện tử nào.
