Đeo kính thực tế ảo sau song sắt, tù nhân Mỹ học cách trở lại đời sống tự do trong thế giới đã đổi thay

Tại Nhà tù Valley State ở thị trấn Chowchilla, bang California, một khung cảnh hiếm thấy đã diễn ra khi các tù nhân lần lượt đeo lên mình những chiếc kính thực tế ảo và lặng lẽ “du hành” ra khỏi bốn bức tường giam giữ. Trong khuôn khổ một chương trình kéo dài một tuần, họ được tiếp cận với công nghệ thực tế ảo nhập vai nhằm làm quen với thế giới bên ngoài, nơi nhiều người trong số họ đã vắng mặt suốt hàng chục năm.

Chương trình này do Creative Acts, một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Los Angeles, triển khai với mục tiêu cải tạo phạm nhân thông qua các trải nghiệm sáng tạo. Thay vì chỉ tập trung vào kỷ luật và kiểm soát, dự án hướng tới việc giúp người đang thụ án chuẩn bị tâm lý và kỹ năng cho cuộc sống tự do trong tương lai.

Thông qua kính VR, các tù nhân có thể “đặt chân” tới những quốc gia xa xôi như Thái Lan, tham gia các buổi phỏng vấn xin việc giả lập, hay luyện tập những kỹ năng sinh hoạt tưởng chừng rất đơn giản nhưng lại xa lạ với nhiều người đã sống sau song sắt trong thời gian dài. Theo bà Bailey O’Brian, Phó giám thị trưởng Nhà tù Valley State, Creative Acts đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc thay đổi trải nghiệm và tư duy của người bị giam giữ.

Thực tế cho thấy, những bản án dài hạn khiến nhiều phạm nhân khi mãn hạn tù phải đối mặt với một xã hội đã thay đổi chóng mặt. Công nghệ mới, quy trình tuyển dụng hiện đại và nhịp sống đô thị có thể trở thành cú sốc lớn. Trong bối cảnh đó, thực tế ảo đóng vai trò như một “phòng tập” an toàn, nơi họ có thể làm quen dần với những tình huống đời thực.

Jacob Smith, người đã ngồi tù suốt hai thập kỷ, chia sẻ rằng trải nghiệm đầu tiên với kính VR khiến ông vô cùng xúc động. Việc được “du lịch” tới Thái Lan mang lại cho ông cảm giác lần đầu tiên được nhìn thấy một thế giới rộng lớn hơn rất nhiều so với những bức tường giam giữ quen thuộc. Sau đó, Smith còn trở thành người hỗ trợ các tù nhân khác làm quen với công nghệ, đặc biệt là trong các buổi phỏng vấn xin việc ảo, vốn được thiết kế sát với thực tế tuyển dụng hiện nay.

Không chỉ dừng lại ở trải nghiệm hình ảnh, chương trình còn chú trọng đến yếu tố tâm lý. Sau mỗi buổi VR, các tình nguyện viên được đào tạo sẽ cùng người tham gia thảo luận, giúp họ xử lý những cảm xúc hoặc ký ức bất ngờ trỗi dậy. Theo bà O’Brian, cách tiếp cận này không chỉ hỗ trợ quá trình chữa lành mà còn góp phần cải thiện bầu không khí chung trong trại giam.

Bà Sabra Williams, người sáng lập Creative Acts, gọi những chiếc kính thực tế ảo là một “cỗ máy hy vọng”. Theo bà, không ít người đã rơi nước mắt khi tháo kính ra, bởi lần đầu tiên họ nhận ra vẻ đẹp của thế giới mà trước đây họ chưa từng có cơ hội được thấy.

Những đánh giá ban đầu cho thấy chương trình mang lại tác động rõ rệt. Sở Cải huấn và Phục hồi California cho biết số vụ vi phạm kỷ luật đã giảm tới 96 phần trăm trong vòng một năm triển khai.

Các chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp hình sự cũng nhận định thực tế ảo có thể trở thành công cụ hữu ích giúp phạm nhân luyện tập các tương tác xã hội cơ bản, từ đi lại bằng phương tiện công cộng cho tới giao tiếp nơi công cộng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ chỉ ra rằng việc tiếp xúc với những hình ảnh trực quan mang tính thư giãn, như cảnh thiên nhiên, có thể giúp giảm căng thẳng và hành vi hung hăng trong môi trường giam giữ.

Hiện chương trình sử dụng 100 kính Oculus do Meta tài trợ và được triển khai cho nhiều nhóm phạm nhân khác nhau, bao gồm cả những người bị giam giữ biệt lập và phạm nhân vị thành niên.

Dự án hiện được tổ chức ba lần mỗi năm tại bốn nhà tù ở California, và giới chức kỳ vọng mô hình này sẽ sớm được nhân rộng trên toàn nước Mỹ, như một bước đi mới trong nỗ lực cải tạo và tái hòa nhập xã hội cho người từng lầm lỡ.