VTV.vn - Thậm chí người đàn ông này còn không có kính viễn vọng để quan sát và không được đào tạo bài bản về thiên văn học.
Không có kính viễn vọng riêng hay được đào tạo bài bản về thiên văn học, Pavel Rabtsevich, một quản lý sản phẩm 28 tuổi sống tại Tây Ban Nha, đang khiến cộng đồng yêu khoa học chú ý khi sử dụng AI để tìm ra tín hiệu có thể thuộc về một hành tinh chưa từng được biết đến. Chỉ trong khoảng hai tuần, anh đã phân tích dữ liệu của hơn 126.000 ngôi sao và thực hiện hàng chục phép kiểm tra để xác minh giả thuyết.
Mọi chuyện bắt đầu khi Rabtsevich khai thác dữ liệu công khai từ TESS, kính viễn vọng không gian do NASA phóng năm 2018 với mục tiêu tìm kiếm các hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời. Thiết bị này phát hiện ứng viên hành tinh bằng cách đo độ sáng của các ngôi sao. Nếu một ngôi sao mờ đi theo chu kỳ đều đặn, nguyên nhân có thể là một hành tinh đi qua phía trước và che khuất một phần ánh sáng.
Ảnh: Pavel Rabtsevich
Trong quá trình phân tích dữ liệu, Rabtsevich chú ý đến ngôi sao mang mã TIC 4206066, cách Trái Đất khoảng 116 năm ánh sáng. Ngôi sao này có dấu hiệu giảm độ sáng khoảng 0,05% trong gần hai giờ, lặp lại sau mỗi 3,18 ngày. Tín hiệu xuất hiện trong dữ liệu quan sát cuối năm 2025, khiến anh quyết định kiểm tra lại những lần quan sát trước đó.
Kết quả cho thấy hiện tượng tương tự đã xuất hiện trong dữ liệu của các năm 2020 và 2018. Việc tín hiệu lặp lại qua nhiều đợt quan sát độc lập khiến giả thuyết về một hành tinh quay quanh ngôi sao trở nên đáng chú ý hơn.
Dùng AI phân tích dữ liệu và tìm cách bác bỏ giả thuyết
Để xử lý khối lượng dữ liệu lớn, Rabtsevich sử dụng Claude Code cùng các công cụ AI khác như Codex và Jev. Các mô hình hỗ trợ tải xuống, phân tích dữ liệu TESS, viết chương trình tìm kiếm tín hiệu, tính toán quỹ đạo và kiểm tra những khả năng có thể tạo ra kết quả dương tính giả.
Tuy nhiên, anh không đơn giản hỏi AI liệu mình có tìm thấy hành tinh hay không. Rabtsevich quyết định những phép thử cần thực hiện, đánh giá kết quả nào đủ tin cậy và liên tục yêu cầu kiểm tra lại các kết luận. Anh cũng sử dụng những phiên làm việc độc lập để rà soát phân tích, thay vì chỉ dựa vào câu trả lời ban đầu của một mô hình.
Trong khoảng hai tuần, quá trình này tạo ra 74 lượt phân tích và hơn 1.000 tập lệnh. Một phép thử đáng chú ý là che giấu dữ liệu của một năm, dùng dữ liệu hai năm còn lại để tính toán quỹ đạo, sau đó dự đoán thời điểm ngôi sao sẽ giảm độ sáng trong năm bị giấu. Anh lặp lại phép thử theo cả ba cách, và các dự đoán đều khớp với thời điểm xuất hiện tín hiệu trong dữ liệu thực tế.
Ảnh: Pavel Rabtsevich
Việc kiểm tra cũng giúp phát hiện sai sót. Có thời điểm, một nhận định thống kê trong báo cáo ban đầu bị đánh giá là mạnh hơn mức dữ liệu thực sự cho phép. Sau khi lỗi được chỉ ra, Rabtsevich loại bỏ nhận định đó và làm lại phần phân tích liên quan. Dù vậy, tín hiệu giảm độ sáng theo chu kỳ 3,18 ngày vẫn tồn tại.
Anh còn tìm kiếm trong 36 danh mục và nguồn tài liệu khoa học, đồng thời rà soát 340.505 cảnh báo từ các hệ thống tự động tìm kiếm hành tinh của TESS. Rabtsevich cho biết không tìm thấy báo cáo nào trước đó về tín hiệu này.
Từ các dữ liệu hiện có, anh ước tính ứng viên hành tinh có kích thước khoảng 1,4 lần Trái Đất. Nếu giả thuyết đúng, hành tinh này có thể hoàn thành một vòng quỹ đạo chỉ trong hơn ba ngày và sở hữu nhiệt độ bề mặt khoảng 1.000 độ F, đủ nóng để làm tan chảy chì. Một tín hiệu khác xuất hiện theo chu kỳ 11,13 ngày cũng có thể liên quan đến hành tinh thứ hai, nhưng Rabtsevich đánh giá bằng chứng hiện tại còn yếu và tách riêng giả thuyết này.
NASA sẽ kiểm chứng dự đoán vào cuối tháng 10
Dù các phép kiểm tra ban đầu cho kết quả đáng khích lệ, Rabtsevich chưa tuyên bố đã xác nhận một hành tinh mới. Những biến động độ sáng của sao có thể bắt nguồn từ các hiện tượng khác, chẳng hạn hệ sao đôi, nên các nhà thiên văn phải loại trừ nhiều khả năng trước khi đưa ra kết luận.
Bước tiếp theo sẽ diễn ra trong đợt quan sát TESS dự kiến từ ngày 31/10 đến 26/11/2026. Đề xuất của Rabtsevich yêu cầu kính viễn vọng ghi nhận độ sáng của ngôi sao này mỗi hai phút đã được chấp thuận. Trước khi dữ liệu mới được thu thập, anh cũng công bố những thời điểm cụ thể mà tín hiệu giảm sáng phải xuất hiện nếu giả thuyết về hành tinh là đúng.
Cách làm này khiến dự đoán có thể được kiểm chứng rõ ràng. Nếu ngôi sao mờ đi đúng thời điểm đã công bố, bằng chứng ủng hộ giả thuyết sẽ mạnh hơn. Ngược lại, nếu tín hiệu không xuất hiện, kết quả đó sẽ chống lại giả thuyết và không thể bị âm thầm điều chỉnh sau khi dữ liệu được công bố.
Theo các nhà nghiên cứu, AI có thể giúp sàng lọc lượng dữ liệu thiên văn khổng lồ và mở rộng cơ hội nghiên cứu cho những người không thuộc các tổ chức khoa học chuyên nghiệp. NASA cũng đã triển khai một mô hình AI để tìm kiếm ứng viên hành tinh trong dữ liệu TESS, với khoảng 7.000 ứng viên được xác định.
Tuy nhiên, AI không thể tự biến một tín hiệu bất thường thành phát hiện khoa học đã được xác nhận. Trường hợp của Rabtsevich cho thấy giá trị của công cụ này nằm ở khả năng tăng tốc quá trình phân tích, còn kết luận cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc kiểm tra độc lập và những quan sát tiếp theo. Với ứng viên TIC 4206066, câu trả lời sẽ phụ thuộc vào dữ liệu TESS thu thập trong những tuần tới.
