Chỉ một sơ suất trong phòng thí nghiệm tại Brazil đã khiến 26 ong chúa châu Phi thoát ra ngoài, mở đầu cho cuộc xâm lấn của hàng nghìn tỷ con ong lai trên khắp châu Mỹ. Nhưng loài ong từng gieo rắc nỗi kinh hoàng này lại có một kết cục ít ai ngờ tới.
- Hố đen ăn sạch mọi thứ, vậy những thứ bị nó nuốt chửng đã đi về đâu?
- Trung Quốc bất ngờ phát hiện số lượng lớn sinh vật sống cùng thời kỳ với khủng long!
- Bí ẩn 95% nam giới tiền sử bốc hơi: Không phải bệnh dịch, sự thật tàn khốc hơn thế
- Elon Musk viết lại lịch sử hàng không vũ trụ: Starship thu hồi thành công tên lửa cấp hai không tưởng
- Trung Quốc thử nghiệm thành công máy bay điện thương mại CE-25A mang thiết kế dị biệt
Năm 1957, tại Brazil, một sự cố tưởng chừng nhỏ trong phòng thí nghiệm đã tạo ra hậu quả vượt xa dự tính của các nhà khoa học. 26 ong chúa châu Phi thoát khỏi khu nuôi nhốt, tự do giao phối với ong châu Âu trong tự nhiên, hình thành một giống ong lai có khả năng sinh tồn mạnh mẽ và đặc biệt hung dữ.
Loài ong này sau đó được gọi là ong châu Phi hóa, hay ong sát thủ. Chúng nhanh chóng lan rộng khắp Nam Mỹ, tiến vào Mexico rồi tiếp tục xuất hiện tại Mỹ, khiến người dân và ngành nuôi ong ở nhiều quốc gia phải đối mặt với một mối đe dọa mới.

Thí nghiệm nhằm cải thiện ngành nuôi ong Brazil
Thập niên 1950, Brazil muốn phát triển ngành nuôi ong để đưa sản lượng mật ong trở thành một trong những thế mạnh nông nghiệp của đất nước. Tuy nhiên, ong châu Âu được nhập khẩu khi đó không thích nghi tốt với một số khu vực nhiệt đới, khiến việc mở rộng hoạt động nuôi ong gặp nhiều khó khăn.
Nhà di truyền học Warwick Kerr được giao nhiệm vụ tìm kiếm giống ong có khả năng thích nghi tốt hơn. Sau quá trình nghiên cứu, ông lựa chọn ong mật châu Phi, loài có sức sống mạnh và thích nghi tốt với môi trường nhiệt đới.
Kerr mang 46 ong chúa từ Tanzania về Brazil để nhân giống, đồng thời nghiên cứu phương pháp lai chúng với ong châu Âu bản địa nhằm giảm tính hung hăng.
Tuy nhiên, ong châu Phi có đặc tính rất khác biệt. Chúng nhạy cảm với tiếng động, rung chấn và dễ tấn công khi cảm nhận nguy hiểm. Đặc điểm này được cho là hình thành qua quá trình sinh tồn trong môi trường khắc nghiệt tại châu Phi, nơi đàn ong phải đối mặt với những loài động vật lớn như lửng mật và voi.

Một sơ suất khiến 26 ong chúa thoát ra ngoài
Tháng 10/1957, một người đến tham quan khu nuôi ong nhận thấy thiết bị được lắp trong tổ dường như cản trở hoạt động của ong thợ. Cho rằng nó ảnh hưởng đến hiệu quả sinh hoạt của đàn, người này tự ý tháo bỏ thiết bị.
Thực tế, đó là một tấm ngăn có những lỗ nhỏ, chỉ đủ cho ong thợ đi qua. Thiết bị được sử dụng để ngăn ong chúa và ong đực có kích thước lớn hơn thoát ra ngoài, tránh việc chúng giao phối với ong châu Âu bản địa.

Sau khi tấm ngăn bị tháo bỏ, 26 ong chúa châu Phi cùng đàn ong của chúng thoát khỏi khu nuôi nhốt và bay vào tự nhiên.
Những con ong này sau đó tự thực hiện quá trình lai giống mà giáo sư Kerr đang nghiên cứu. Tuy nhiên, kết quả lại không như kỳ vọng. Thế hệ lai đầu tiên giữ lại nhiều đặc tính của ong châu Phi, đặc biệt là khả năng sinh tồn và tính hung hăng.
Từ đó, ong châu Phi hóa bắt đầu lan rộng khắp Nam Mỹ.

Khả năng sinh tồn mạnh và những cuộc tấn công đáng sợ
Ong châu Phi hóa có hai lợi thế lớn giúp chúng nhanh chóng chiếm ưu thế. Thứ nhất là tốc độ sinh sản. Chúng có thể chia đàn 3-4 lần mỗi năm, trong khi ong châu Âu thường chỉ chia đàn một lần. Ong chúa châu Phi hóa cũng phát triển nhanh hơn, có thể chiếm tổ trước khi ong chúa châu Âu trưởng thành.
Thứ hai là sức chống chịu tốt. Trong khi các đàn ong châu Âu dễ bị dịch bệnh và ve ký sinh tấn công, ong châu Phi hóa có khả năng sinh tồn mạnh hơn, giúp chúng thích nghi tốt với môi trường tự nhiên tại châu Mỹ.

Tuy nhiên, đặc tính khiến loài ong này đáng sợ nhất chính là phản ứng phòng vệ. Chúng có thể bị kích động bởi tiếng động hoặc rung chấn, sau đó huy động hàng nghìn con ong thợ tấn công mục tiêu. Một đàn ong có thể phản ứng chỉ sau khoảng 23 giây, truy đuổi kẻ xâm nhập ít nhất 200m, thậm chí có ghi nhận lên tới 1.000m.
Cuộc tấn công cũng có thể kéo dài đến một tiếng rưỡi. Khi một con ong đốt mục tiêu, pheromone từ chiếc ngòi còn lưu lại trên cơ thể nạn nhân có thể phát tín hiệu thu hút thêm đồng loại.
Dù được gọi là ong sát thủ, nọc độc của chúng không mạnh hơn ong mật thông thường. Mối nguy hiểm chủ yếu đến từ số lượng lớn cùng lúc tấn công. Một người trưởng thành bị hàng trăm con ong đốt có thể đối mặt với nguy cơ tử vong.

Từ Nam Mỹ tiến vào Mỹ, rồi tìm cách chung sống
Sự lan rộng của ong châu Phi hóa gây ảnh hưởng đáng kể đến ngành nuôi ong Brazil. Sản lượng mật ong của nước này giảm từ 6.500 tấn năm 1957 xuống còn 4.120 tấn năm 1974. Các trang trại nuôi ong châu Âu cũng phải đối mặt với nguy cơ bị lai hóa khi ong đực châu Phi hóa xâm nhập và giao phối với ong chúa.
Đầu thập niên 1980, ong châu Phi hóa vượt qua Panama để tiến vào Mexico. Đến thập niên 1990, chúng tiếp tục mở rộng phạm vi sang Mỹ, nơi những vụ tấn công khiến người dân bất ngờ. Hình ảnh ong sát thủ sau đó trở thành đề tài cho nhiều bộ phim thảm họa kinh dị.
Tuy nhiên, cách ứng phó với loài ong này dần thay đổi. Thay vì chỉ tìm cách tiêu diệt, người nuôi ong tại Mexico chuyển sang nghiên cứu phương pháp quản lý đàn phù hợp để tận dụng khả năng sản xuất mật cao và sức chống chịu bệnh tật của chúng.

Tại Puerto Rico, nơi ong châu Phi hóa được phát hiện lần đầu vào năm 1994, sau 12 năm qua nhiều thế hệ, mức độ hung hăng của chúng được ghi nhận đã giảm mạnh. Những đàn ong này trở nên hiền lành tương tự ong châu Âu nhưng vẫn giữ được nhiều đặc tính có lợi của ong châu Phi.
Brazil cũng nỗ lực cải thiện giống ong, tạo ra những đàn ong khỏe mạnh và phù hợp hơn với điều kiện địa phương. Nhờ đó, quốc gia này hiện nằm trong nhóm 10 nước sản xuất mật ong hàng đầu thế giới.
Câu chuyện bắt đầu từ một thí nghiệm với mục tiêu tốt đẹp, nhưng lại tạo ra một cuộc khủng hoảng kéo dài nhiều thập kỷ. Dù vậy, kết cục cho thấy con người không nhất thiết phải lựa chọn giữa tiêu diệt hoàn toàn và chấp nhận mọi rủi ro. Khi tìm được cách quản lý phù hợp, ngay cả một loài vật từng bị xem là mối đe dọa cũng có thể trở thành nguồn lợi ích cho con người.