Hành trình săn lùng cha đẻ Bitcoin của nhà điều tra New York Times: Từ 34.000 người xuống còn một người duy nhất

Trong suốt hơn một thập kỷ, danh tính của Satoshi Nakamoto – người tạo ra Bitcoin – vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của thế giới công nghệ và tài chính. Không chỉ đứng sau một hệ thống tiền tệ phi tập trung, Satoshi còn được cho là sở hữu khối tài sản khổng lồ với khoảng 1,1 triệu Bitcoin.

Dù vậy, mọi nỗ lực truy tìm danh tính thật của nhân vật này đều rơi vào bế tắc. Nhà báo điều tra John Carreyrou của New York Times đã quyết định thử lại, với cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn: lần theo dấu vết từ hàng chục nghìn người xuống còn một nghi phạm duy nhất.

Từ một chi tiết nhỏ

Hành trình bắt đầu từ một chi tiết tưởng chừng nhỏ. Trong quá trình đọc lại các tài liệu liên quan đến Bitcoin, bao gồm white paper và hàng loạt email được công bố trong một vụ kiện, ông Carreyrou nhận ra rằng Satoshi để lại một “dấu vết văn bản” khá lớn.

Không giống như nhiều nhân vật ẩn danh khác, Satoshi từng viết khá nhiều: từ các bài đăng trên diễn đàn Bitcointalk đến email trao đổi với những người tham gia giai đoạn đầu của Bitcoin. Điều này mở ra khả năng sử dụng ngôn ngữ học và phân tích dữ liệu để thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

Ông Carreyrou đặt ra một giả định quan trọng: Satoshi nhiều khả năng thuộc cộng đồng cypherpunk – nhóm những người theo đuổi lý tưởng sử dụng mật mã học để bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân. Giả định này không phải không có cơ sở. Satoshi công bố Bitcoin trên một mailing list liên quan đến mật mã học, đồng thời thiết kế hệ thống dựa trên các ý tưởng vốn đã được thảo luận trong cộng đồng này từ nhiều năm trước.

Từ đó, ông cùng một đồng nghiệp bắt đầu thu thập dữ liệu từ ba mailing list lớn liên quan đến cypherpunk và mật mã học trong giai đoạn từ năm 1992 đến trước khi Bitcoin ra đời vào cuối năm 2008. Tổng cộng, có hơn 34.000 người từng tham gia thảo luận. Tuy nhiên, phần lớn trong số này nhanh chóng bị loại bỏ vì hoạt động quá ít hoặc không liên quan đến tiền điện tử.

Thu gọn danh sách từ 34.000 người xuống còn 1 người

Sau bước lọc đầu tiên, danh sách rút xuống còn khoảng 1.600 người có mức độ tham gia đáng kể. Tiếp tục thu hẹp, nhóm nghiên cứu loại bỏ những người chưa từng thảo luận về tiền số hoặc các hệ thống tiền điện tử. Kết quả, chỉ còn 620 cái tên – một tập hợp nhỏ hơn nhiều nhưng vẫn quá lớn để xác định một cá nhân cụ thể.

Tại đây, phương pháp tiếp cận trở nên tinh vi hơn. Thay vì dựa vào cảm tính hay các suy đoán phổ biến, ông Carreyrou tập trung vào những yếu tố ngôn ngữ mang tính đặc trưng. Một trong những hướng phân tích là tìm các từ và cụm từ kỹ thuật mà Satoshi sử dụng nhưng khó có từ đồng nghĩa, từ đó đối chiếu với các bài viết trong cơ sở dữ liệu.

Khi đối chiếu các từ vựng đặc thù, lỗi ngữ pháp và cách sử dụng dấu gạch nối trong văn bản của Satoshi với dữ liệu thu thập được, một cái tên dần nổi bật lên với mức độ trùng khớp cao bất thường: Adam Back.

Tương đồng giữa Adam Back và Satoshi Nakamoto

Không chỉ dừng lại ở thống kê ngôn ngữ, ông Carreyrou tiếp tục đối chiếu sâu hơn và nhận thấy hàng loạt điểm tương đồng đáng chú ý giữa Back và Satoshi.

Trước hết là nền tảng kỹ thuật. Back là tác giả của Hashcash – một hệ thống chống spam dựa trên cơ chế “proof-of-work”. Đây chính là nền tảng cốt lõi mà Satoshi sử dụng để thiết kế quá trình “đào” Bitcoin. Trong white paper, Satoshi không chỉ trích dẫn Hashcash mà còn vận dụng trực tiếp ý tưởng này vào hệ thống của mình. Điều này cho thấy sự liên kết kỹ thuật rất rõ ràng giữa hai bên.

Quan trọng hơn, các bài viết của Back từ cuối những năm 1990 đã mô tả gần như đầy đủ kiến trúc của Bitcoin trước khi nó ra đời hơn một thập kỷ. Ông từng đề xuất một hệ thống tiền điện tử phi tập trung, không cần bên trung gian, có cơ chế kiểm soát lạm phát và dựa trên mạng lưới các nút phân tán.

Những yếu tố này sau đó xuất hiện gần như nguyên vẹn trong thiết kế của Bitcoin. Sự trùng khớp không chỉ ở ý tưởng tổng thể mà còn ở cách giải quyết các vấn đề cốt lõi như “double-spending” hay xác thực giao dịch.

Bên cạnh đó là sự tương đồng về tư tưởng. Back là một thành viên lâu năm của cộng đồng cypherpunk, theo đuổi triết lý sử dụng mật mã để hạn chế quyền lực của chính phủ và bảo vệ quyền riêng tư cá nhân. Satoshi, trong các bài viết của mình, cũng thể hiện rõ quan điểm tương tự khi chỉ trích hệ thống tài chính truyền thống và nhấn mạnh nhu cầu về một loại tiền tệ độc lập với nhà nước.

Những thông điệp mang tính chính trị được Satoshi lồng ghép vào Bitcoin – như dòng tiêu đề báo về gói cứu trợ ngân hàng trong khối genesis – cũng phản ánh cùng một hệ tư tưởng mà Back từng thể hiện trước đó.

Một lớp bằng chứng khác đến từ ngôn ngữ. Cả hai đều sử dụng pha trộn giữa tiếng Anh-Anh và Anh-Mỹ, cùng nhiều thói quen viết giống nhau như cách dùng từ, lỗi chính tả và cách đặt dấu gạch nối không nhất quán.

Đặc biệt, trong một số thuật ngữ chuyên ngành hiếm gặp, cách viết của Back trùng khớp gần như hoàn toàn với Satoshi – điều mà rất ít người khác trong tập dữ liệu thể hiện.

Ngoài ra, các dấu hiệu hành vi cũng được đặt trong bối cảnh. Trước khi Bitcoin xuất hiện, Back thường xuyên tham gia các cuộc thảo luận về tiền điện tử. Tuy nhiên, trong giai đoạn Bitcoin ra đời và phát triển ban đầu, ông gần như vắng bóng, chỉ quay lại tham gia tích cực sau khi Satoshi biến mất khỏi cộng đồng. Sự “lệch pha” này được tác giả xem là một chi tiết đáng chú ý, dù không thể coi là bằng chứng trực tiếp.

Không có bằng chứng nào xác thực

Dù vậy, các kết quả này vẫn chưa thể coi là bằng chứng xác thực. Những phương pháp như stylometry – phân tích phong cách viết – từng được kỳ vọng sẽ giúp xác định danh tính Satoshi, nhưng ngay cả khi áp dụng với các dữ liệu tốt hơn, kết quả vẫn không đủ để đưa ra kết luận chắc chắn.

Trong một số thử nghiệm, Adam Back là người có mức độ tương đồng cao nhất, nhưng ở các phương pháp khác, khoảng cách giữa các ứng viên lại rất nhỏ, khiến việc phân định trở nên không rõ ràng.

Bản thân ông Carreyrou cũng thừa nhận rằng Satoshi có thể đã chủ động che giấu dấu vết của mình, bao gồm việc thay đổi phong cách viết để tránh bị nhận diện. Điều này khiến mọi phương pháp phân tích dựa trên văn bản đều có nguy cơ bị vô hiệu hóa.

Ngoài ra, trong cộng đồng Bitcoin, quan điểm phổ biến vẫn là chỉ có một cách duy nhất để chứng minh danh tính Satoshi: sử dụng khóa riêng để di chuyển số Bitcoin ban đầu. Mọi bằng chứng khác, dù thuyết phục đến đâu, cũng chỉ mang tính gián tiếp.

Sau nhiều tháng phân tích, từ hàng chục nghìn người ban đầu, ông Carreyrou đã thu hẹp phạm vi xuống còn một ứng viên nổi bật. Tuy nhiên, hành trình này không kết thúc bằng một lời giải chắc chắn. Thay vào đó, nó cho thấy mức độ phức tạp của việc truy tìm một danh tính được che giấu cẩn thận ngay từ đầu.

Bí ẩn về Satoshi Nakamoto vì thế vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Nhưng quá trình lần theo dấu vết – từ 34.000 người đến một cái tên duy nhất – đã hé lộ phần nào cách mà Bitcoin được hình thành: không phải từ một ý tưởng đơn lẻ, mà từ cả một dòng chảy tư tưởng và công nghệ kéo dài nhiều năm trước khi nó chính thức ra đời.