Hình ảnh người vợ chờ chồng trong The Odyssey gợi lên một liên tưởng làm tôi bật khóc

Xem The Odyssey của Christopher Nolan, nhiều khán giả bước rời rạp với hình ảnh Penelope đứng yên suốt hai thập kỷ ở Ithaca, kiên định giữ nhà, giữ con, giữ lấy ngôi báu giữa một cung điện đã bị đám cầu hôn chiếm đóng. Đó là một người đàn bà đáng cảm phục. Nhưng hình ảnh ấy vốn quen thuộc với đất nước Việt Nam ta: cảnh tượng người mẹ đợi chồng, giữ nhà, nuôi con rồi lại tiễn con ra trận là một chân dung có thật, lặp đi lặp lại qua những năm tháng chiến tranh dai dẳng. Những phẩm chất khiến ta cảm phục người vợ của Odysseus đều hiện diện nơi các Bà mẹ Việt Nam anh hùng, và ở một tầm vóc lớn hơn nhiều.

Penelope chờ một người, người mẹ Việt chờ chồng rồi lại chờ con

Công cuộc chờ đợi của Penelope đã là một cuộc kháng chiến thầm lặng. Trong sử thi của Homer, nàng hứa với đám cầu hôn sẽ chọn một người ngay khi dệt xong tấm vải liệm cho cha chồng. Ban ngày nàng ngồi dệt, ban đêm lại lặng lẽ tháo đi, và Penelope cầm cự bằng mẹo ấy được khoảng 3 năm. Suốt hai thập kỷ, nàng chờ chồng trong một cung điện, dẫu bị vây hãm, thì vẫn còn nguyên vẹn.

Người mẹ Việt chờ trong một hoàn cảnh khác hẳn. Chung quanh bà là bom đạn, đói nghèo và một cuộc chiến tranh có thật, cùng lúc đó đôi tay bà vẫn phải giữ ruộng giữ làng, nuôi con, phụng dưỡng cha mẹ, gánh luôn những phần việc của người đàn ông ra tiền tuyến. Danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng dành cho những người mẹ đã tiễn một hoặc nhiều người thân lên đường, và đã trải qua quá nhiều mất mát chỉ trong một quãng đời ngắn ngủi. Không ít những người mẹ đã tiễn chồng ra trận, rồi ít năm sau lại lần lượt tiễn từng đứa con; mỗi lần đứng ở đầu ngõ nhìn theo bóng người ra đi, một cuộc chiến thầm lặng mới lại bắt đầu. Penelope chỉ phải chờ một người, còn nhiều người mẹ Việt có cả một danh sách dài những cái tên để ngóng trông.

Văn học Việt Nam ta quen tạc sự chờ đợi của người phụ nữ thành đá, từ Hòn Vọng Phu bồng con hóa đá đến những câu Chinh phụ ngâm giàu thương cảm. Nhưng người mẹ Việt trong chiến tranh đâu có đứng yên hóa đá: bà cày cấy, tăng gia, đùm bọc chở che, gánh vác cả một hậu phương trên đôi vai gầy. Với họ, chờ đợi là lao động, là gánh vác.

Penelope được đoàn tụ, người mẹ Việt được định nghĩa bằng mất mát

Đây là chỗ khoảng cách giữa hai người phụ nữ hiện ra rõ nhất. Sử thi thưởng cho Penelope một cái kết trọn vẹn: chồng hồi hương, con nên người, mái nhà còn vẹn nguyên để đón một cuộc đoàn tụ. Nàng chờ đằng đẵng 20 năm, để rồi được đón một người trở lại.

Danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng thì được xây trên chính sự hy sinh. Tiêu chuẩn phong tặng dành cho người mẹ có từ hai con trở lên là liệt sĩ, hoặc mất cả chồng lẫn con cho đất nước, cùng những trường hợp mất mát tương đương. Đợt phong tặng, truy tặng đầu tiên vào ngày 17/12/1994 đã vinh danh 19.879 mẹ, và cho đến nay cả nước đã phong tặng, truy tặng gần 140.000 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Đằng sau mỗi con số ấy là một hoặc nhiều lần một người mẹ nhận về tờ giấy báo tử thay cho khoảnh khắc sum họp.

Những người vợ, người mẹ Việt Nam mang tầm vóc sử thi trở thành "những Penelope không có khúc đoàn tụ". Cùng một sự chờ đợi bền bỉ, nhưng một người được sử thi ban cho ngày trùng phùng, còn hàng vạn người mẹ chỉ nhận lại nỗi mất mát, rồi vẫn phải gượng dậy mà sống tiếp. Penelope mang nỗi đau của sự chia xa tạm thời. Người mẹ Việt mang nỗi đau của sự chia lìa vĩnh viễn, có khi nhiều lần trong một đời, vậy mà vẫn đứng thẳng để lo hương khói và nuôi dưỡng thế hệ tiếp theo.

Penelope giữ một mái nhà, người mẹ Việt giữ cả một cộng đồng

Chiến công của Penelope nằm ở sự bảo toàn lặng lẽ, thứ chiến công hiếm khi được ai tạc tượng. Nàng gìn giữ ngôi nhà để người chồng có nơi mà trở về, và đứa con nàng nuôi lớn, đến cuối phim đã đủ trưởng thành để được trao lại ngôi vương.

Với những người mẹ Việt, sự gìn giữ ấy rộng lớn hơn một mái nhà. Nếu Ithaca của Penelope là một cung điện, thì "mái nhà" mà người mẹ Việt bảo vệ là cả làng xóm, cả một hậu phương cho cuộc kháng chiến. Rất nhiều người mẹ nuôi con khôn lớn rồi lại tiễn chính đứa con ấy ra đi và mãi mãi không gặp lại. Sự hy sinh của họ về sau được cả một dân tộc ghi nhận: những tượng đài được dựng lên, những nhà tưởng niệm được lập ra, và việc phụng dưỡng các mẹ đến cuối đời được xem như một trách nhiệm thiêng liêng. Đó là điều mà một huyền thoại trên trang sách chẳng cần tới, bởi Penelope vốn đã có sẵn một cái kết đẹp do người viết trao cho.

Điều đáng suy nghĩ là quỹ thời gian đang cạn dần. Trong gần 140.000 mẹ được vinh danh, những người mẹ còn sống không còn nhiều, và con số ấy thay đổi theo từng năm tháng. Sự tri ân hôm nay, từ việc thăm hỏi, phụng dưỡng, cho đến ghi chép lại câu chuyện của các mẹ khi các mẹ còn kịp kể, là cách để món nợ ân tình ấy không bị thời gian xóa nhòa.

Ngưỡng mộ Penelope là chuyện dễ, bởi nàng là một nhân vật được viết ra để ta yêu mến và được ban cho một cái kết có hậu. Kính trọng những Bà mẹ Việt Nam anh hùng là chuyện thuộc về một tầng khác, bởi họ có thật, họ chịu đựng nhiều hơn, và phần lớn chẳng có khúc đoàn tụ nào chờ ở cuối con đường. Khi đặt hai người mẹ cạnh nhau, ta hiểu ra rằng huyền thoại lớn nhất về sự chờ đợi và hy sinh nằm ngay trên mảnh đất dưới chân mình, chứ đâu phải trong trang sách Hy Lạp.

Penelope là huyền thoại được sử thi khắc tên. Những Bà mẹ Việt Nam anh hùng là huyền thoại có thật, và họ đã gánh cái giá mà đến Homer cũng không nỡ bắt nhân vật của mình phải chịu.