Liệu có thể vẽ bản đồ hành trình sử thi Odyssey?

Hành trình mười năm vượt qua muôn trùng sóng gió để trở về quê hương Ithaca của vua Odysseus sau cuộc chiến thành Trojan không chỉ là một trong những câu chuyện vĩ đại nhất của nhân loại, mà còn là một câu đố địa lý thách thức giới học giả suốt nhiều thế kỷ.

Liệu những địa danh kỳ bí trong sử thi Odyssey của nhà thơ Homer là có thật, hay tất cả chỉ là sản phẩm của một trí tưởng tượng thiên tài? Câu hỏi này đã chia rẽ giới sử học và bản đồ học thành những luồng quan điểm đối lập sâu sắc.

Một bên là những học giả cổ điển tin rằng tác phẩm này thuần túy là nghệ thuật thơ ca và thần thoại. Nhà bác học Hy Lạp cổ đại Eratosthenes, người đầu tiên đo được chu vi của Trái Đất, từng thẳng thừng bác bỏ mọi nỗ lực tìm kiếm các địa điểm trong sử thi trên thực tế. Ông tuyên bố một cách đầy châm biếm rằng người ta chỉ có thể tìm thấy bối cảnh những chuyến lang thang của Odysseus khi tìm ra người thợ đóng giày đã khâu chiếc túi đựng các ngọn gió của thần Aeolus.

Tuy nhiên, đối với nhiều nhà nghiên cứu khác, các yếu tố không gian và địa lý mới là thứ định hình và tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm. Nhà sử học cổ đại Polybius sống sau thời nhà thơ Homer 600 năm tin rằng sử thi này là một câu chuyện có thật được lồng ghép các yếu tố thần thoại. Ông chỉ ra rằng phương thức đánh cá ngoài khơi Scylla được mô tả trong sử thi rất giống với các hoạt động đánh cá thực tế tại đảo Sicily, từ đó khẳng định quái vật biển Scylla phải nằm ở ngoài khơi vùng đất này.

Gần bảy thế kỷ sau thời của nhà thơ Homer, triết gia kiêm nhà địa lý Strabo cũng ghi chép lại những điểm tương đồng kỳ lạ giữa mô tả của nhà thơ Homer với cuộc sống của những người phụ nữ Samnitae trên đảo ngoài khơi sông Liger trong bộ sách địa lý Geographica của mình.

Trong suốt thời kỳ cổ đại, ranh giới giữa thần thoại và thực tế thường xuyên bị xóa nhòa trên các tấm bản đồ. Nhà toán học cổ đại Ptolemy khi lập bản đồ thế giới vào năm 150 trước Công nguyên đã không ngần ngại đưa vào các địa danh bước ra từ sử thi của nhà thơ Homer như vùng đất của những người ăn quả sen Lotophagitis ở châu Phi, hay vương quốc Aeaea của phù thủy Circe dưới cái tên Circaeum Promontorium.

Nhưng do sự khác biệt lớn về phép chiếu và cách tính chu vi Trái Đất thời bấy giờ, việc đối chiếu các tọa độ này lên bản đồ hiện đại luôn là một bài toán vô cùng nan giải.

Nỗ lực toàn diện đầu tiên để hình ảnh hóa toàn bộ chuyến đi của Odysseus được thực hiện vào cuối thế kỷ 16 bởi nhà bản đồ học người Hà Lan Abraham Ortelius. Trong tập bản đồ nổi tiếng Theatrum Orbis Terrarum, Ortelius đã vẽ nên Bản đồ những chuyến lang thang của Ulysses.

Để giải quyết việc nhà thơ Homer mô tả hòn đảo của nàng Calypso nằm ở phía tây hòn đảo Corfu trong khi thực tế không có hòn đảo nào ở đó, Ortelius đã tự vẽ ra một hòn đảo hư cấu. Hòn đảo tưởng tượng này sau đó đã liên tục xuất hiện trên các bản đồ địa lý suốt thế kỷ 19 và 20.

Đến năm 1912, nhà du hành người Pháp Victor Bérard đã cố gắng đi lại chính xác con đường của Odysseus. Ông đưa ra giả thuyết rằng nhà thơ Homer đã lấy cảm hứng từ những bản đồ chỉ dẫn đi biển bằng các ngôi sao của người Phoenicia. Dưới góc nhìn của Bérard, hòn đảo của nàng Calypso được định vị ở gần Gibraltar, vùng đất của những người ăn quả sen nằm tại đảo Djerba ngoài khơi Tunisia, và quê hương của những gã khổng lồ một mắt Cyclopes chính là vùng Posillipo ở Naples.

Dẫu vậy, cuộc tranh luận gay gắt nhất vẫn xoay quanh việc xác định vị trí thực sự của Ithaca - quê hương yêu dấu của Odysseus. Trong khi phần lớn các học giả tin rằng hòn đảo Ithaki ở biển Ionian chính là nơi cần tìm, thì một trở ngại lớn xuất hiện khi hòn đảo này có địa hình nhiều núi, mâu thuẫn trực tiếp với mô tả "nằm ở vùng trũng" của nhà thơ Homer.

Mới đây, các nhà nghiên cứu từ Đại học Cambridge và Đại học Aberdeen đã đề xuất một giả thuyết đột phá: Ithaca của nhà thơ Homer có thể không phải là một hòn đảo độc lập, mà là một vùng đất thuộc một hòn đảo lớn hơn. Phát hiện này hướng sự chú ý đến bán đảo Paliki trên đảo Kefalonia, nơi các cuộc khai quật khảo cổ đã chứng minh đây từng là một trung tâm dân cư lớn từ thời kỳ đồ đồng.

Có thể những địa danh trong sử thi Odyssey chỉ là những vùng đất hư cấu, nhưng cuộc tìm kiếm chúng vẫn chưa bao giờ dừng lại. Qua lăng kính của người xưa, địa lý không chỉ là những con số đo đạc khô khan, mà là một thế giới đầy rẫy những mối nguy hiểm và bí ẩn, nơi con người phải đối mặt với những nỗi sợ hãi nguyên thủy nhất của chính mình để tìm đường trở về với nơi họ thực sự thuộc về.