Nghiên cứu về loài tinh tinh tại Tây Ban Nha hé lộ niềm đam mê chung đối với các tinh thể giữa linh trưởng và người

Trong thế giới tự nhiên vốn đầy rẫy những hình thù bất quy tắc, cong vút và lởm chởm, tuy nhiên các tinh thể với cấu trúc hình học hoàn hảo luôn là một sự tồn tại khác biệt. Từ lâu, con người đã bị mê hoặc bởi vẻ đẹp của thạch anh hay canxit, điều này được chứng minh qua vô số hiện vật tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ cổ đại. 

Tuy nhiên, một nghiên cứu đột phá vừa được công bố trên tạp chí Frontiers in Psychology đã chỉ ra rằng, niềm đam mê này không phải là đặc quyền của riêng con người. Những người họ hàng gần gũi nhất của chúng ta - loài tinh tinh - cũng chia sẻ một nỗi ám ảnh tương tự đối với những vật thể có cấu trúc mạng lưới tinh vi này.

Nhóm nghiên cứu do giáo sư Juan Manuel García-Ruiz dẫn đầu đã thực hiện các quan sát tại khu bảo tồn linh trưởng Rainfer ở Tây Ban Nha. Tại đây, họ đã tiến hành một thí nghiệm mang tên "Khối đá nguyên khối" nhằm kiểm chứng sự quan tâm của tinh tinh đối với các vật thể tự nhiên có cấu trúc khác biệt. Kết quả thu được không chỉ gây kinh ngạc cho các nhà sinh học mà còn mở ra những cuộc thảo luận mới về nguồn gốc tiến hóa của nhận thức linh trưởng.

Trong thí nghiệm đầu tiên, các nhà nghiên cứu đặt một tinh thể thạch anh trong suốt nặng 3,3 kg và một hòn đá sa thạch tròn màu nâu lên hai chiếc bệ. Để loại bỏ yếu tố tò mò do vật thể lạ, các chiếc bệ đã được đặt trong môi trường của tinh tinh từ nhiều tháng trước đó. 

Ngay khi được tiếp cận, các cá thể tinh tinh đã thể hiện sự ưu tiên tuyệt đối dành cho khối thạch anh. Manuela, con cái đầu đàn quyền lực, đã dùng sức mạnh của mình để tách khối tinh thể ra khỏi đế bảo vệ. Thay vì vứt bỏ sau khi thỏa mãn sự tò mò ban đầu, Manuela đã mang vật thể này lên các cấu trúc gỗ cao để tiếp tục khám phá.

Đáng chú ý hơn cả là hành vi của một con tinh tinh tên là Toti. Qua các đoạn video giám sát, các nhà khoa học quan sát thấy Toti ngồi yên lặng trong thời gian dài, chăm chú xoay và nghiêng khối tinh thể dưới ánh sáng. Toti dường như bị mê hoặc bởi cách ánh sáng khúc xạ qua các mặt phẳng của mạng lưới thạch anh. 

Đây được đánh giá là một hành vi khám phá sâu sắc và tập trung, vượt xa những tương tác thông thường với các vật thể trong môi trường sống. Sự trân trọng mà bầy tinh tinh dành cho khối thạch anh lớn đến mức chúng đã mang nó vào khu vực ngủ và giữ trong suốt hai ngày. Để thu hồi lại vật thí nghiệm, những người chăm sóc tại Rainfer đã phải tiến hành một cuộc giao dịch thực sự, dùng chuối và sữa chua để đổi lấy khối đá quý giá này.

Để đào sâu hơn vào bản chất của sự thu hút này, giáo sư García-Ruiz và các cộng sự đã thiết lập một thí nghiệm thứ hai. Họ trộn lẫn các loại tinh thể khác nhau như thạch anh trong suốt, canxit trắng đục và pirit ánh kim (vàng của kẻ ngốc) vào những đống sỏi thông thường. 

Kết quả là Sandy, một cá thể tinh tinh khác, đã nhanh chóng bộc lộ khả năng của một "nhà địa chất học" thực thụ. Chỉ trong thời gian ngắn, Sandy đã nhặt sạch các tinh thể ra khỏi đống sỏi và phân loại chúng thành hai nhóm riêng biệt: một bên là đá thường và một bên là tinh thể.

Điều khiến các nhà khoa học kinh ngạc là khả năng nhận diện sự tương đồng hình học của Sandy. Mặc dù thạch anh, canxit và pirit có màu sắc, độ trong suốt và ánh kim hoàn toàn khác nhau, Sandy vẫn nhận ra chúng thuộc cùng một loại vật thể nhờ vào các mặt phẳng và đường thẳng đặc trưng. Hành vi ngậm các tinh thể nhỏ trong miệng để vận chuyển cũng cho thấy chúng coi đây là những vật thể có giá trị cao cần được bảo vệ và cất giấu.

Theo lý giải của nhóm nghiên cứu, sức hấp dẫn của tinh thể nằm ở tính chất "Euclid" của chúng. Trong tự nhiên, các đường thẳng tắp và mặt phẳng nhẵn thín là cực kỳ hiếm hoi. Tinh thể gần như là vật thể duy nhất mà tổ tiên của con người và tinh tinh có thể nhìn thấy mang đặc điểm hình học toán học này. 

Giáo sư García-Ruiz lập luận rằng não bộ linh trưởng dường như được lập trình để chú ý đến những quy luật phá vỡ quy chuẩn hữu cơ của thế giới tự nhiên. Một khối tinh thể giống như một "lỗi trong ma trận", một điểm nhấn đặc biệt buộc hệ thần kinh phải tập trung chú ý.

Phát hiện này gợi ý rằng sự nhạy cảm với vẻ đẹp hình học và trí tò mò đối với những cấu trúc trật tự đã tồn tại ở tổ tiên chung của người và tinh tinh từ hàng triệu năm trước. Dù những con tinh tinh tại Rainfer đã có thời gian tiếp xúc với văn hóa con người, nhưng phản ứng tự nhiên và mãnh liệt của chúng đối với tinh thể cho thấy một nền tảng di truyền sâu xa. 

Khi chúng ta đứng trước một lăng kính lấp lánh và cảm thấy bị lôi cuốn, có lẽ chúng ta đang trải nghiệm chính cảm xúc mà Toti hay Manuela đã cảm thấy - một sợi dây liên kết vô hình nối dài từ quá khứ tiến hóa đến hiện tại.