Dù trong nguyên tác hay trong những lần được kể lại, trong câu chữ hay trong hình ảnh được dựng thành phim, hình tượng Odysseus vẫn mang một sức ảnh hưởng trường tồn.
Hình minh họa bởi AI.
Trong cùng một cuộc chiến, có người chọn ra đi khi tuổi còn trẻ để đổi lấy vinh quang bất tử. Người còn lại mất một thập kỷ bôn ba trên biển cả, phải giả ngây, phải chịu nhục, phải tính toán từng bước chỉ để sống sót trở về. Sử thi Hy Lạp gọi cả hai là anh hùng, nhưng khi Christopher Nolan chọn một nhân vật trung tâm cho bộ phim tham vọng nhất sự nghiệp mình, ông không nói về người đầu tiên.
Khi được hỏi cách kể lại câu chuyện của Odysseus, Nolan nhắc đến một bản dịch cụ thể: bản The Odyssey năm 2017 của học giả Emily Wilson, bản dịch đầy đủ đầu tiên sang tiếng Anh do một dịch giả nữ thực hiện. Trong cuộc phỏng vấn với tạp chí Empire, ông trích lại câu mở đầu của cuốn The Odyssey: “Hãy kể cho tôi nghe về một người đàn ông phức cảm”, rồi nói thẳng điều khiến ông bị cuốn hút.
“Cái thiên tài nơi nhân cách của ông, cái sự khéo léo, khả năng ứng tạo của ông, đó là lý do lớn khiến tôi hứng thú. Ông không chỉ là một người lính. Ông là một chiến lược gia tài ba, và một cá nhân giàu mưu mẹo”.
Không một chữ nào trong đó nhắc đến cơ bắp hay chiến công lẫy lừng. Đó là một định nghĩa khác hẳn về bản lĩnh đàn ông mà nhiều người quen thuộc, và nó đáng để dừng lại suy nghĩ.
Có thể định nghĩa Odysseus bằng từ nào?
"Polytropos", từ Hy Lạp gốc mà Wilson dịch thành "complicated - phức tạp", có nghĩa đen là "người của nhiều lối rẽ, nhiều mưu kế", đã gắn liền với tên tuổi Odysseus. Độc giả đương đại khó tìm được một ngôn ngữ nào đủ giàu có để lột tả khái niệm “polytropos”, nhưng từ “phức” vẫn có thể là chìa khóa để hiểu Odysseus, một nhân vật được gắn liền với khả năng giải quyết vấn đề bằng trí tuệ, thay vì sử dụng sức mạnh thuần tuý để vượt qua nghịch cảnh. Chiến tích nổi tiếng gắn với tên tuổi ông, mưu kế con ngựa gỗ thành Troy, là một minh chứng: thay vì công phá thành trì kiên cố bằng vũ lực, ông nghĩ ra cách để chính đối phương tự tay rước họa vào nhà. Trong hành trình hồi hương, khi bị mắc kẹt trong hang của gã khổng lồ một mắt Cyclops, Odysseus cũng thoát thân bằng một mánh khóe ngôn từ đơn giản đến mức thiên tài - một chi tiết đã không được trọng dụng trong bộ phim The Odyssey do Christopher Nolan đạo diễn.
Hình minh họa bởi AI.
Kiểu trí tuệ này không xa lạ với văn hóa Việt. Hình ảnh lấy yếu thắng mạnh, lấy ít địch nhiều từng lặp đi lặp lại trong lịch sử chống ngoại xâm, còn trong văn học dân gian, những nhân vật như Trạng Quỳnh nổi tiếng khả năng dùng trí khôn để xoay chuyển tình thế bất lợi thành có lợi. Bản lĩnh, trong cả hai truyền thống, chưa bao giờ chỉ được đo bằng cơ bắp.
Ý nghĩa cuộc sống nằm tại cái kết hay tại cuộc hành trình?
Để thấy rõ Odysseus khác biệt đến mức nào, cứ đặt ông cạnh Achilles, một mẫu anh hùng khác cũng làm nên tên tuổi lẫy lừng từ cuộc chiến thành Troy. Theo lời sấm truyền được nhắc trong Iliad, Achilles biết trước số phận mình rẽ theo một trong hai hướng: một cuộc đời dài nhưng chìm vào quên lãng, hoặc một cuộc đời ngắn ngủi đổi lấy vinh quang bất tử được ghi vào sử thi. Achilles chọn vế sau, chấp nhận hy sinh mạng sống để tên tuổi mình trường tồn với văn hoá.
Hình minh họa bởi AI.
Odysseus đi theo hướng hoàn toàn ngược lại. Không có trận đánh cuối cùng nào để ông ngã xuống trong hào quang muôn đời, chỉ có mười năm dằng dặc trên biển, hết lần này đến lần khác phải cải trang, phải nhẫn nhịn, phải tính toán để giữ được mạng sống và tìm đường về nhà. Một người là biểu tượng của việc hy sinh để bất tử, người kia là biểu tượng của sự nhẫn nại để tìm đường về nhà: Achilles và Odysseus là hai mẫu hình nam tính mà văn hóa đại chúng, hàng nghìn năm sau, vẫn đang tái hiện qua vô số nhân vật khác nhau. Achilles đại diện cho kiểu anh hùng bốc đồng, rực rỡ trong phút chốc, đối lập với một Odysseus kiên trì, âm thầm, chọn con đường trường chinh.
Đàn ông thời nay hiếm khi có cơ hội để "hy sinh một cách cao cả". Phần lớn phải chọn, mà thực tế cũng nên chọn, con đường của Odysseus: bền bỉ giữ vị trí qua nhiều năm thăng trầm, âm thầm gánh vác vai trò trụ cột gia đình, chấp nhận những giai đoạn không có gì để tự hào khoe ra ngoài, miễn là phía cuối con đường vẫn còn những người thân thiết đang đợi chờ họ.
Người đàn ông và những gì anh ta buộc phải nhìn thấy
Hành trình của Odysseus muôn màu, và trong đó kèm những mảng tối của những tội ác không dám kể ra. Đã có những lúc, Odysseus buộc phải nhìn thẳng vào phần đê hèn nhất của con người, kể cả góc khuất trong chính tâm can. Trong bản dựng của Nolan, Odysseus trở về nhà với nhiều nỗi ám ảnh: về những tội ác mà ông, những người lính dưới trướng ông, và cả quân đoàn của Agamemnon đã gây ra trên đường chinh phạt thành Troy. Chiến thắng lẫy lừng nhất đời ông tới từ mưu kế con ngựa gỗ, mà xét cho cùng cũng là một sự lọc lõi, một cái bẫy giăng ra để lợi dụng lòng tin của kẻ khác.
Xuyên suốt hành trình, cái luật thiêng liêng mà người Hy Lạp cổ trân trọng - luật hiếu khách mà trong phim được gọi là luật của thần Zeus - liên tục bị chà đạp không thương tiếc, trong đó Odysseus vừa là nạn nhân, vừa là kẻ vi phạm. Thành Troy thất thủ bằng mưu gian. Odysseus và quân lính chọc mù mắt gã khổng lồ một mắt ngay trong hang động, ngay trong ngôi nhà, của chính hắn. Quân lính của ông xâm phạm lãnh địa của Circe, và sau này đã lộ rõ bản chất hoang tàn khi đối mặt với cám dỗ. Và ở đoạn kết, Odysseus tàn sát đám cầu hôn ngay giữa sảnh đường nhà mình. Mỗi lần như vậy, tấm màn lễ nghi lại bị kéo xuống, để lộ ra cái bản chất trần trụi bên dưới: rằng con người, khi bị dồn đến chân tường hay khi nắm được phần thắng trong tay, đều có thể trở nên tàn nhẫn.
Hình minh họa bởi AI.
Đây mới là mặt tối mà một người đàn ông trưởng thành hiếm khi được kể lại một cách trung thực. Kẻ sống sót qua một hành trình dài không trở về trong sạch. Cùng với sự khôn ngoan, anh ta tích luỹ cả những điều không thể tự hào khoe ra: những lần buộc phải nhắm mắt làm ngơ, những toan tính lạnh lùng, những khoảnh khắc chứng kiến sự hèn kém vượt sức tưởng tượng. "Nhẫn", ở tầng sâu nhất, còn là năng lực mang vác những góc tối trong lòng mà không gục ngã, không tự huyễn hoặc rằng bàn tay mình vẫn còn sạch. Odysseus đáng được lưu danh vì ông đi hết được hành trình, nếm trọn quả ngọt và trái đắng, và vẫn chọn quay về.
Cái kết của người đàn ông trong The Odyssey là gì?
Sự khôn khéo của Odysseus không thể được mô tả đơn thuần bằng hai chữ “thiên phú”, nó là bản chất mạnh mẽ được tôi rèn bởi nghịch cảnh. Suốt hành trình, không mấy khi ánh hào quang của một đấng anh hùng phủ lấy thân thể ông. Đã có những trường đoạn dài của đời người, ông buộc phải hạ mình, phải chịu đựng sự coi thường, phải quan sát và chờ đợi thay vì hành động bộc phát. Sự khôn khéo thật sự không thể được định nghĩa bởi những mánh khóe vặt vãnh chợt lóe lên trong khoảnh khắc, Odysseus - với chữ “nhẫn” làm kim chỉ nam - đã chịu đựng những va vấp và tổn thương âm ỉ, để đổi lấy một mục tiêu ở rất xa phía trước.
Hình minh họa bởi AI.
Đây là nơi chữ "nhẫn" trong văn hóa Việt tìm được điểm chạm gần gũi nhất với câu chuyện của Odysseus. Từ lâu, "nhẫn" đã được xem là một đức tính cốt lõi trong cách người Việt dạy nhau đối diện nghịch cảnh, là năng lực giữ được sự bình tĩnh và kiên định giữa những tổn thương, để chờ đúng thời điểm mà hành động sẽ mang lại trái ngọt. Một người đàn ông biết đến chữ “nhẫn” không yếu đuối, họ đủ tỉnh táo để phân biệt giữa việc nhún nhường trong một khoảnh khắc và việc từ bỏ. Odysseus, trong suốt mười năm lưu lạc, chính là hiện thân cho nỗ lực vượt qua lằn ranh mỏng manh: ông lùi lại nhiều bước, nhưng ánh mắt kiên định không bao giờ ngừng hướng về đích đến cuối cùng. Chừng nào còn nhìn thấy đường chân trời đang lấp ló ánh bình minh, ông vẫn còn hy vọng.
Diện kiến dáng hình anh dũng của Odysseus, bất kể trong sử thi dưới lời kể của Homer, của Emily Wilson, hay trong điện ảnh dưới cách dàn dựng của Christopher Nolan, ta vẫn luôn nhận thấy bản lĩnh đàn ông. Sức mạnh thực sự nằm ở khả năng tồn tại qua một hành trình dài, đầy rẫy những khoảnh khắc phải nhẫn nhịn và toan tính, để đạt được mục đích cuối cùng. Người đàn ông có thể ngã, nhưng người đàn ông mạnh mẽ lại có thể sống sót đủ lâu để đứng dậy lần nữa, dù là trước chướng ngại vật muôn phần mạnh mẽ, hay ngay trước ngưỡng cửa nhà mình.
