Hàng triệu đàn ông thức đến 3-4h sáng xem bóng dù biết sáng hôm sau phải đi làm. Người ngoài gọi đó là thiếu ý thức, nhưng tâm lý học và sinh học có một cách giải thích khác, và câu trả lời tiết lộ nhiều hơn về cuộc sống đàn ông hiện đại hơn là về bóng đá.
Mùa World Cup 2026 đang diễn ra, và khắp Việt Nam, hàng triệu người đàn ông đang thức đêm vì một trận bóng diễn đang ra ở bên kia Địa Cầu. Họ theo dõi một màn giao đấu giữa những cầu thủ không biết họ tồn tại, họ hâm mộ những quốc gia chưa chắc họ đã chỉ được vị trí trên bản đồ. Người ngoài nhìn vào sẽ cho rằng đây là biểu hiện của sự thiếu ý thức, là đam mê quá đà, là bài toán cân bằng sức khỏe đơn giản mà người đam mê bóng đá cố tình bỏ qua.
Thực ra, những “kẻ ngoại đạo” ấy đã nhìn sai chỗ. Câu trả lời lại nằm sâu trong não bộ, ẩn trong hormone, và hiện hữu dưới dạng một nhu cầu nguyên thủy đã bị cuộc sống hiện đại đè nén. May mắn thay cho cánh đàn ông, “thành trì” bóng đá vẫn còn đó, vẫn đáp ứng được tiếng lòng của đấng mày râu.
Ảnh minh họa bằng AI.
Khi fan nói "chúng tôi thắng", họ không nhận vơ
Hai chuyên gia tâm lý học xã hội Henri Tajfel và John Turner phát triển Lý thuyết Bản sắc Xã hội (Social Identity Theory) từ năm 1979, với luận điểm cốt lõi cho rằng con người định nghĩa bản thân qua các nhóm mà họ thuộc về. Nhìn vào người hâm mộ bóng đá và những cộng đồng fan mà anh ta tham gia, một người có thể lập tức nhận ra điều này.
Sâu hơn về góc độ tâm lý học, nhà nghiên cứu Robert Cialdini đã đặt tên cho hiện tượng BIRGing, viết tắt của "Basking in Reflected Glory", tạm dịch là "tắm trong ánh hào quang phản chiếu". Quan sát dễ thấy nhất của hiện tượng này nằm trong cách người hâm mộ sử dụng ngôn ngữ: khi đội tuyển mình hâm mộ chiến thắng, fan tự nhiên nói "Chúng tôi thắng rồi!", nhưng khi đội thua, câu cảm thán chuyển thành "Họ thua rồi".
Có thể nặng lời mà cho rằng fan bóng đá là những kẻ “thấy thắng bắt quàng làm họ”. Nhưng thực tế không ai dạy fan vừa nhận vơ lại vừa làm ngơ như vậy, đây là cơ chế tự điều chỉnh của não bộ để bảo toàn lòng tự trọng, bằng cách gắn bản thân vào chiến thắng và tách xa thất bại.
Điều đó có nghĩa là gì trong thực tế? Một thanh niên ở Đà Nẵng chưa bao giờ đặt chân đến xứ sở bò tót vẫn có thể thức đến 4h sáng để cổ vũ Tây Ban Nha, bởi vì trong những phút đó, chàng trai là một phần của đội tuyển. Não bộ anh ta cũng xử lý trận đấu theo đúng cách đó, và cảm xúc anh trải qua, từ hồi hộp, phấn khích, vỡ òa, … đều hoàn toàn thật. Hàng triệu fan Man United trên khắp thế giới vẫn khóc nức nở khi đội bóng thua trận chung kết. Trong khoảnh khắc đau đớn ấy, bộ não của họ đang trải qua một mất mát thật sự.
Cơ thể không biết mình chỉ là khán giả
Năm 1998, một nhóm nghiên cứu gồm Bernhardt, Dabbs, Fielden và Lutter công bố một nghiên cứu đo lường hormone của những người hâm mộ bóng rổ và bóng đá trong lúc xem thi đấu trực tiếp. Kết quả khiến nhiều người ngạc nhiên: testosterone của đàn ông tăng đáng kể khi đội họ cổ vũ thắng, và giảm xuống rõ rệt khi đội thua. Nói cách khác, cơ thể không phân biệt được giữa "tôi tham gia thi đấu và giành chiến thắng" với "tôi chứng kiến đội mình hâm mộ chiến thắng”.
Hãy hình dung hai người đàn ông ngồi cạnh nhau trong một quán cà phê, cùng xem một trận đấu nhưng một người cổ vũ đội thắng, còn người kia cổ vũ đội thua. Cuối trận, thành phần máu của hai người đàn ông đã có những khác biệt rõ ràng và đo đạc được: người được tắm trong “ánh hào quang phản chiếu” rời quán cà phê với nồng độ testosterone cao hơn, tâm trạng hưng phấn hơn, cảm giác tự tin và năng lượng trội hơn.
Ảnh minh họa bằng AI.
Cũng có thể coi, đây là lý do hàng triệu người Việt Nam tràn ra đường bóp còi, ca vang và hò hét tới 2-3h sáng mỗi khi đội tuyển quốc gia giành được chiến thắng tại những đấu trường lớn nhỏ. Bộ não và hormone của những con người tham gia “đi bão” đều đang ở trạng thái sau chiến thắng. Họ không chủ động quyết định là phải vui, những gì họ đang trải qua là kết quả của những phản ứng sinh học diễn ra từ sâu thẳm bên trong cơ thể.
Nghi thức bộ lạc cuối cùng
Nhân học văn hóa từ lâu đã ghi nhận vai trò của nghi thức tập thể trong đời sống con người, khi những khoảnh khắc mà ranh giới giữa cá nhân và cộng đồng mờ đi, lúc ấy người ta cảm thấy mình thuộc về một cái gì đó lớn hơn bản thân. Những nghi thức như vậy có thể là lễ hội làng, nghi lễ săn bắt theo đàn, hay các hình thức cộng đồng khác đã tồn tại hàng nghìn năm trong lịch sử loài người.
Cuộc sống đô thị hiện đại đã thu hẹp phần lớn các không gian đó. Đàn ông của thế kỷ này làm việc trong văn phòng, di chuyển một mình bằng xe máy, nhắn tin thay vì nói chuyện. Họ hiệu quả hơn, cá nhân hơn, nhưng cũng có thể nói, họ cô đơn hơn theo một cách khó gọi tên.
Bối cảnh sân vận động, hay chỉ đơn giản là theo dõi đường bóng qua màn hình cùng hàng triệu người hâm mộ khác, lấp đầy khoảng trống đó. Một người đàn ông xem bóng một mình trong căn hộ tập thể ở Hà Nội vẫn biết rằng, cùng thời điểm đó, hàng chục triệu người khác đang nín thở ở đúng pha bóng này. Khi lưới rung lên, anh hô lớn, và cảm xúc đó có chất lượng của một khoảnh khắc tập thể, dù không ai trong bán kính 20 mét nghe thấy ngoài hàng xóm không xem bóng đá và vợ, con đang say giấc nồng.
Một kỳ World Cup mở ra vô vàn cơ hội “tìm về nguồn cội” cho những người cần một không gian bộ lạc giữa rừng bê tông im lìm lạnh lẽo.
Khoảnh khắc "trốn tránh" mà 90 phút mang lại
Nhưng nói đi thì cũng phải nói lại, vì điều gì cũng có hai mặt. Đàn ông chúng ta còn trái khoáy ở một điểm khác nữa: chúng ta khao khát cảm giác thuộc về, trở thành một phần lớn hơn bản thân mình, nhưng cũng đồng thời tìm kiếm cảm giác tách biệt khỏi trách nhiệm.
Tâm lý học có một lời giải cho sự trái khoáy này. Lý thuyết Tự quyết định (Self-Determination Theory) của Edward Deci và Richard Ryan cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý nền tảng: năng lực, kết nối, và quan trọng nhất, sự tự chủ - là cảm giác được là người làm chủ hành động của chính mình, chứ không phải con rối bị giật dây bởi deadline, lịch họp hay kỳ vọng của người khác. Trong cả một ngày dài, hầu hết đàn ông không được sống với nhu cầu đó. Họ phản hồi yêu cầu của sếp, đáp ứng kỳ vọng của vợ, chạy theo lịch trình của con cái. Mọi quyết định gần như đều bị quy định từ bên ngoài.
Đó là lý do vì sao đến đêm, một hiện tượng mà giới tâm lý học gọi là "trì hoãn giờ ngủ để trả thù", nguyên văn là “revenge bedtime procrastination”, xuất hiện. Không giống như việc trì hoãn giấc ngủ thông thường do thiếu tự giác, đây là một hành động có chủ ý để giành lại vài giờ cho bản thân. Đêm khuya thanh vắng là khoảng thời gian duy nhất trong ngày mà người đàn ông thực sự thuộc về chính mình, có thời gian dành cho bản thân.
Ảnh minh họa bằng AI.
Ban ngày, họ là nhân viên, là chồng, là bố, là anh, là sếp. Đến 3h sáng, tắm trong ánh sáng xanh của màn hình lập loè màu sắc, họ chỉ là fan. Cuộc sống trở nên đơn giản hơn, trách nhiệm bỗng nhẹ nhàng hơn, và thế là bóng đá cho họ một lý do hoàn toàn hợp lý để “thâu đêm suốt sáng”.
Và lúc Mặt Trời ló dạng, sau khi anh chen chúc giữa chốn đông người, chàng trai nhiệt huyết với trái bóng tròn lại quay về văn phòng, nhảy vũ điệu nhàm chán thường nhật. Đồng nghiệp nhìn thấy quầng mắt hơi thâm và đôi mắt hơi đỏ, hỏi một câu “kiếm chuyện làm quà” để rồi nhận về một cái gật đầu tán đồng và một nụ cười mỉm.
Câu hỏi đáng hỏi hơn, có lẽ là: ngoài 90 phút bừng cháy trong đêm, anh còn những nơi chốn nào để thực sự thuộc về?
