Thảm kịch hồ Nyos: Cái chết vô hình cướp đi gần một nghìn tám trăm sinh mạng trong đêm

Nhắc đến các hồ nước tự nhiên, người ta thường liên tưởng tới khung cảnh yên ả với những gợn sóng lăn tăn, nguồn thủy sản dồi dào hay điểm dừng chân thanh bình của du khách.

Thế nhưng tại hồ Nyos thuộc Cameroon, một bí mật chết chóc từng ẩn giấu dưới làn nước phẳng lặng đã biến nơi đây thành hiện trường của một trong những thảm kịch kỳ bí và kinh hoàng nhất lịch sử nhân loại. Không có núi lửa phun trào, không hề có dòng dung nham nóng rực, cũng không có bất kỳ tín hiệu cảnh báo địa chấn nào được ghi nhận trước thời điểm tai họa ập đến.

Vào đêm ngày 21 tháng 8 năm 1986, sự tĩnh lặng của vùng nông thôn Cameroon đã bị xé toạc bởi một kẻ sát nhân vô hình. Gần 1.800 người cùng hàng nghìn con gia súc đã tử vong chỉ trong vài giờ ngắn ngủi, nhiều người thậm chí không kịp bước chân ra khỏi giường ngủ.

Thủ phạm của thảm kịch này được xác định là một đám mây khí carbon dioxide khổng lồ bốc lên từ chính đáy hồ. Chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn, ông Isaac Konfor Njilah, nhà địa chất học tại Đại học Yaounde của Cameroon, khẳng định biến cố này đã khiến toàn bộ giới chuyên môn hoàn toàn sững sờ vì không có bất kỳ dấu hiệu báo trước nào.

Nằm gọn trong một miệng núi lửa thuộc vùng núi lửa Oku, hồ Nyos sở hữu cấu trúc địa chất rất đặc thù. Dù hệ thống núi lửa bề mặt xung quanh đã ngủ yên từ lâu, các túi mắc ma nằm sâu dưới lòng đất vẫn không ngừng thẩm thấu khí carbon dioxide qua các vết nứt vỏ Trái Đất để hòa vào mạch nước ngầm.

Khi đổ về hồ Nyos - nơi có độ sâu lên tới khoảng 208 mét - áp suất nước cực lớn ở tầng đáy đã giữ chặt lượng khí khổng lồ này ở trạng thái hòa tan. Đồng thời, sự phân tầng nước nghiêm ngặt đã ngăn cản hoàn toàn việc đối lưu tự nhiên giữa tầng sâu giàu khí và bề mặt thoáng khí quyển. Tình trạng này khiến hồ Nyos tích tụ khí suốt nhiều năm ròng rã, tựa như một chai nước có ga khổng lồ đang bị nén chặt dưới đáy sâu.

Sự cân bằng mong manh đó cuối cùng đã sụp đổ vào đêm định mệnh. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là phun trào hồ (limnic eruption) - trạng thái dung dịch nước chứa khí bị quá bão hòa và đột ngột giải phóng lượng khí hòa tan ra ngoài trong chớp mắt.

Theo một nghiên cứu công bố năm 1992 dựa trên lời kể của các nhân chứng, lòng hồ đã xuất hiện dấu hiệu bất thường từ ngày 20 tháng 8 với các dòng nước nóng dâng lên. Sang ngày 21 tháng 8, những tiếng nổ nhỏ, các cột nước ngắt quãng cùng một luồng khói trắng bốc lên đã được ghi nhận trước khi một biến động dữ dội xảy ra vào khoảng 10 giờ đêm.

Khi tầng nước đáy bắt đầu trào ngược, áp suất tụt giảm đột ngột khiến các bọt khí bùng phát, làm giảm khối lượng riêng của nước và kéo theo phản ứng dây chuyền đẩy toàn bộ khối nước sâu trào lên bề mặt.

Một nghiên cứu thực hiện năm 1987 dựa trên các mẫu phân tích hóa học, địa chất và y tế đã xác nhận khoảng 1,6 triệu tấn khí carbon dioxide từ mắc ma tích tụ dưới đáy hồ đã bị tống thẳng vào không khí trong thời gian ngắn mà không hề có sự tham gia của hoạt động phun trào núi lửa trực tiếp.

Do nặng hơn không khí thông thường, đám mây khí độc đậm đặc không bốc lên cao mà trườn theo các sườn đồi, tràn qua các thung lũng và bao trùm các khu dân cư trong bán kính lên tới 25 km. Nồng độ carbon dioxide quá cao nhanh chóng chiếm chỗ của oxy và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, khiến nạn nhân bất tỉnh và suy hô hấp tức thì.

Con số thương vong sau cùng được ghi nhận là 1.746 người cùng vô số gia súc, thú nuôi. Ký ức kinh hoàng vẫn còn in đậm qua lời kể của những nhân chứng may mắn sống sót. Cô Tsang Emelda Njah, khi ấy mới 5 tuổi, kể lại với đài DW rằng mặt đất rung chuyển dữ dội khiến gia đình tưởng ngôi nhà sắp sập nên đã vội vã chạy ra ngoài.

Trong khi đó, một nạn nhân khác là ông Ndong Frederick Bah cay đắng chia sẻ rằng cả gia đình 9 người của ông đi ngủ đêm đó, nhưng sáng hôm sau chỉ còn lại duy nhất một mình ông sống sót. Trước đó vào tháng 8 năm 1984, một thảm kịch tương tự từng cướp đi 37 sinh mạng tại hồ Monoun lân cận, song các nhà khoa học thời điểm đó vẫn chưa kịp giải mã hết cơ chế nguy hiểm của hiện tượng này.

Để ngăn chặn nguy cơ thảm họa tái diễn do nguồn khí carbon dioxide vẫn liên tục thẩm thấu vào lòng hồ, các kỹ sư đã phát triển một giải pháp kỹ thuật tinh giản nhưng hiệu quả cao. Năm 2001, đường ống thoát khí đầu tiên được thả sâu xuống đáy hồ Nyos, tiếp nối bằng các đường ống bổ sung vào năm 2011, tương tự như hệ thống được áp dụng tại hồ Monoun.

Cơ chế này tận dụng sự giảm áp suất khi dòng nước dâng lên trong lòng ống, khiến các bọt khí tự động hình thành và đẩy dòng chảy liên tục lên bề mặt để giải phóng từ từ khí độc vào bầu khí quyển mà không cần sử dụng máy bơm cưỡng bức.

Nếu như nghiên cứu vào năm 2005 cảnh báo tốc độ thoát khí còn quá chậm khi mới chỉ giảm được 12 đến 14 phần trăm lượng khí độc, thì đến năm 2020, một báo cáo khoa học mới đã khẳng định chương trình đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra. Hầu hết lượng carbon dioxide tích tụ lâu năm đã được giải tỏa an toàn, và việc duy trì một đường ống duy nhất hiện nay đã đủ khả năng cân bằng hoàn toàn với tốc độ tích tụ khí tự nhiên từ lòng đất.

Sau bốn thập kỷ, hồ Nyos ngày nay đã an toàn hơn rất nhiều và khó có khả năng tái diễn một thảm họa có quy mô tương tự. Dù vậy, hệ thống giám sát vẫn phải vận hành liên tục để theo dõi lượng khí rò rỉ.

Bên cạnh đó, những vết thương xã hội vẫn chưa thể lành lặn khi cuộc xung đột nói tiếng Anh tại Cameroon tiếp tục cản trở người dân tái định cư và giới hạn các hoạt động nghiên cứu khoa học.

Nỗi ám ảnh vô hình từ làn nước sâu vẫn đè nặng lên tâm trí những người sống sót như lời bộc bạch của cô Njah, rằng dù là một người con sinh ra tại Nyos, cô vẫn luôn cảm thấy sợ hãi mỗi khi phải bước đến gần bờ hồ.

Bi kịch này mãi là bài học đắt giá cho thấy những thảm họa tự nhiên khốc liệt nhất đôi khi không khởi nguồn từ động đất hay núi lửa gầm thét, mà bắt đầu từ những hiểm họa vô hình tích tụ lặng lẽ qua năm tháng.