3 lý do cho 3 bộ phim tôi hay xem nhất.
Đàn ông vẫn cứ mạnh dạn tự xưng là giống loài của sự hợp lý, nhưng tôi tin rằng trong cánh đàn ông chúng ta, đang tồn tại một nghịch lý trong xu hướng giải trí.
Mỗi khi cần thư giãn, rất nhiều đàn ông từ chối những tác phẩm điện ảnh nhẹ nhàng và dịu êm, mà lại chọn những thước phim hành động với mà họ đã nằm lòng từng câu thoại. Die Hard, Kẻ Huỷ Diệt, Ma Trận, … đã được tua tới lui hàng trăm lần, nhưng vẫn được bật lên đều đặn sau mỗi tuần làm việc căng thẳng.
Nói như vậy không phải đánh giá đàn ông chúng ta đơn giản và cũ kỹ. Phương cách giải trí này có thể được lý giải bằng cách bộ não xử lý căng thẳng, và trong cách xã hội huấn luyện đàn ông đối diện với cảm xúc của chính mình từ khi còn nhỏ.
Khi não bộ căng thẳng, những bộ phim hành động với tiết tấu dồn dập lại có thể trở thành một cách xoa dịu tinh thần - Ảnh: Internet.
Lý do thứ nhất: sự hỗn loạn mang lại ... bình yên
Định kiến vốn cho rằng khi mệt mỏi, người ta nên tìm đến nội dung nhẹ nhàng để "hạ nhiệt". Thực tế, các nghiên cứu về tâm lý học truyền thông cho thấy điều ngược lại thường xảy ra. Nhà nghiên cứu Dolf Zillmann, người đề xuất Mood Management Theory, chỉ ra rằng con người có xu hướng chọn nội dung giải trí để tối đa hóa tâm trạng tốt cho bản thân, và với người đang căng thẳng, họ thường tìm đến nội dung có mức kích thích đối lập với trạng thái mệt mỏi, trì trệ hiện tại, tức là tìm sự sôi động thay vì sự tĩnh lặng, miễn là nội dung ấy quen thuộc và không mang tính đe dọa.
Nói cách khác, tiếng cháy nổ đùng đoàng và đánh đấm inh tai lại có thể giúp xoa dịu một bộ óc rối bời bởi họp hành và áp lực. Cái đầu đang cần một nơi để trút năng lượng bị kìm nén, chứ không đòi hỏi thêm vấn đề để suy tư. Cơ chế này còn được củng cố bởi một hiện tượng khác: khi xem lại nội dung đã quen, não bộ có xu hướng chuyển sang tạo sóng alpha, loại sóng gắn với trạng thái thư giãn, mơ màng. Nhà tâm lý học Siobhan Lyons tới từ Đại học Macquarie giải thích lý do đơn giản hơn cho việc này: nội dung cũ mang lại cảm giác an toàn vì nó quen thuộc
Hình minh hoạ: AI.
Die Hard là một ví dụ tiêu biểu cho công thức nói trên. Ra mắt năm 1988, bộ phim không hề được kỳ vọng cao vào thời điểm phát hành, nhưng cuối cùng thu về khoảng 139 đến 141 triệu USD, lọt vào top 10 phim ăn khách nhất năm đó. Điều khiến nó neo lại trong lòng khán giả là hình mẫu nhân vật đại diện cho giấc mơ mạnh mẽ của cánh mày râu: một người đàn ông bình thường, bị dồn vào chân tường, đã tự mình xoay xở và cuối cùng chiến thắng. Người xem biết chắc nhân vật McClane sẽ sống sót trước đại hoạ, và chính việc biết trước đó lại là điểm khiến họ thấy dễ chịu. Đây lại là một nghịch lý khác tồn tại trong điện ảnh, là việc biết trước nội dung phim có thể giúp trải nghiệm xem phim trở nên thoải mái hơn. Khi khác, chúng ta sẽ bàn về chủ đề này.
Bên cạnh giải trí, việc xem lại phim còn là công cụ điều hòa cảm xúc và giữ cho người xem cảm giác ổn định về chính bản thân mình. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Social and Personality Psychology Compass, mang tên "Choosing to Re-Experience Movies and TV Episodes", tạm dịch là “Lựa chọn Trải nghiệm lại Phim và Tập phim truyền hình”, cho thấy hành vi xem lại giúp người xem tìm được sự thoải mái, điều hòa cảm xúc, đồng thời duy trì cảm giác kết nối xã hội thông qua những câu chuyện đã trở nên quen thân.
Lý do thứ hai: thứ chất xúc tác mang tên "hoài niệm"
Song song với đó, nhánh nghiên cứu về hoài niệm của giáo sư Constantine Sedikides cùng cộng sự tại Đại học Southampton lại cho một góc nhìn thú vị hơn: hoài niệm từ lâu vẫn hay bị xem là trốn tránh thực tại, nhưng dữ liệu cho thấy nó thực chất là một nguồn lực tâm lý, giúp con người phục hồi cảm giác về ý nghĩa cuộc sống, về sự kết nối với người khác, và về tính liên tục của bản thân qua thời gian, đặc biệt hữu ích khi đối mặt với căng thẳng hay cảm giác cô đơn.
Hình minh hoạ: AI.
Terminator 2: Judgment Day minh họa khá rõ cho lớp ý nghĩa này. Với nhiều người thuộc thế hệ lớn lên trong thập niên 90, đây là bộ phim từng xem cùng cha hoặc bạn bè thời niên thiếu, khi cuộc sống còn chưa có hạn chót ngoài bài tập về nhà, chưa có KPI ngoài việc lên lớp đều đặn, chưa có hoá đơn định kỳ nào khi tài sản trong tay là thời gian (dường như) bất tận. Kẻ Huỷ Diệt vận hành như một cỗ máy thời gian, gợi lại cảm giác nhẹ nhõm nơi người xem.
Lý do thứ ba: phim cũ là cỗ máy thời gian
Lớp thứ ba, có lẽ là lớp sâu nhất, gắn với cách xã hội dạy đàn ông xử lý cảm xúc ngay từ nhỏ. Các nghiên cứu về tâm lý học nam giới cho thấy bé trai thường được dạy phải mạnh mẽ, tránh bộc lộ cảm xúc, bởi bất kỳ biểu hiện nào của sự yếu đuối cũng dễ bị nhìn nhận tiêu cực.
Về lâu dài, thói quen kìm nén này có liên hệ với việc gia tăng căng thẳng, lo âu, trầm cảm và cả những hành vi hiếu chiến. Trong bối cảnh đó, hình tượng người hùng hành động, dù là John McClane trong Die Hard hay Neo trong Ma Trận, cung cấp một lối thoát lý tưởng. Nhân vật chính đối diện hỗn loạn, sợ hãi và bất định, nhưng cuối cùng vẫn hành động và vẫn chiến thắng. Một người đàn ông chưa từng ngồi xuống nói với ai rằng mình đang kiệt sức, chưa bao giờ nghĩ tới chuyện gặp chuyên gia tâm lý, nhưng đều đặn mở lại phim cũ để xem mỗi cuối tuần, rồi tắt máy đi ngủ với cảm giác nhẹ nhõm hơn. Với anh, đó là buổi giải tỏa duy nhất mà anh cần.
Hình minh hoạ: AI.
Nhìn lại cả ba lớp lý do, từ cách bộ não chọn nội dung để cân bằng tâm trạng, đến nhu cầu tìm về một câu chuyện quen thuộc để giữ cảm giác ổn định, cho đến việc thiếu vắng một ngôn ngữ để nói thẳng về cảm xúc, có thể thấy thói quen xem phim cũ không đơn giản như vẻ bề ngoài. Đó là một nghi thức được lặp lại trong im lặng, nơi một người đàn ông có thể trải qua đủ cung bậc, từ căng thẳng, sợ hãi, dồn nén, đến giải thoát và chiến thắng, mà không cần thốt ra một câu nào về những gì đang diễn ra trong lòng mình.
