Ung thư phổi đã vươn lên vị trí có số ca mắc mới cao nhất ở nam giới Việt Nam, vượt ung thư gan. Theo chuyên gia, đây là bước ngoặt phản ánh sự chuyển dịch mô hình bệnh ung thư.
SỰ THAY ĐỔI TRONG BẢN ĐỒ UNG THƯ
Theo số liệu GLOBOCAN 2024 (công bố tháng 7/2026), ung thư phổi đã vươn lên vị trí số một về số ca mắc mới ở nam giới Việt Nam, với khoảng 16.100 ca mỗi năm. Ung thư gan, từng đứng đầu trong bảng xếp hạng này, đã lùi xuống vị trí thứ ba, sau ung thư phổi và ung thư đại trực tràng.
Sự thay đổi này đáng chú ý khi đối chiếu với GLOBOCAN 2022, thời điểm ung thư gan vẫn là loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới Việt Nam, còn ung thư phổi đứng thứ hai.
Trao đổi với phóng viên, ThS.BS Nguyễn Duy Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Ung bướu, Xạ trị và Y học hạt nhân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cho rằng: “Đây là một bước ngoặt đáng chú ý nhưng không bất ngờ với người làm lâm sàng (bác sĩ – PV). Theo tôi, sự thay đổi này phản ánh ba vấn đề lớn”.
Thứ nhất, Việt Nam đang chuyển dịch mô hình bệnh ung thư. Ung thư gan ở nước ta gắn chặt với viêm gan virus B. Sau hơn 20 năm triển khai tiêm vaccine viêm gan B cho trẻ sơ sinh và cải thiện điều trị viêm gan, gánh nặng bệnh bắt đầu được kiểm soát.
Ngược lại, những loại ung thư liên quan đến lối sống và môi trường như ung thư phổi, ung thư đại trực tràng (đứng ở vị trí số 2) lại gia tăng. Đây cũng là xu hướng mà các quốc gia đi trước như: Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc đã trải qua.
Thứ hai, Việt Nam đang phải trả giá cho những hành vi của 20-30 năm trước. Ung thư phổi cần nhiều năm phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ mới hình thành. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam thuộc nhóm cao nhất khu vực, với gần một nửa nam giới trưởng thành hút thuốc. Những người bắt đầu hút thuốc từ thập niên 1990-2000 hiện đã bước vào độ tuổi có nguy cơ mắc bệnh.
Thứ ba, sự gia tăng ung thư đại trực tràng là tín hiệu cảnh báo về lối sống trong quá trình đô thị hóa. Chế độ ăn quá nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ít rau và chất xơ, sử dụng rượu bia, ít vận động, thừa cân đều là những yếu tố nguy cơ. Đáng chú ý, các bác sĩ ngày càng gặp nhiều bệnh nhân ung thư đại trực tràng dưới 50 tuổi.
“Điều đáng lo ngại là ung thư phổi hiện vừa đứng đầu về số ca mắc mới, vừa là nguyên nhân tử vong hàng đầu, bởi phần lớn bệnh nhân đến viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn”, bác sĩ Duy Anh khuyến cáo.
Tuy nhiên, theo bác sĩ Duy Anh, ung thư phổi và ung thư đại trực tràng đều có những yếu tố nguy cơ có thể can thiệp, đồng thời có cơ hội phát hiện sớm nếu người dân chủ động phòng ngừa và tầm soát đúng nhóm đối tượng.
KHÔNG CHỈ THUỐC LÁ, NHIỀU YẾU TỐ NGUY CƠ ĐANG BỊ XEM NHẸ
Bác sĩ Nguyễn Duy Anh lưu ý: “Thuốc lá vẫn là thủ phạm hàng đầu, liên quan đến khoảng 80-85% trường hợp ung thư phổi. Người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 15-30 lần người không hút. Trong khi đó, hút thuốc thụ động cũng làm tăng nguy cơ khoảng 20-30%. Những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất thường là vợ, con của người hút thuốc trong gia đình”.
Hiện nay, nhiều người cho rằng chỉ thuốc lá điếu mới gây ung thư, trong khi nhiều yếu tố khác làm tăng nguy cơ ung thư phổi đang bị xem nhẹ. Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến là thuốc lào nhẹ hơn thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử an toàn hơn thuốc lá điếu.
Thực tế, thuốc lào vẫn chứa các chất gây ung thư. Với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, hiện chưa có bằng chứng về tính an toàn lâu dài, trong khi những sản phẩm này đang kéo nhiều người trẻ vào tình trạng nghiện nicotine.
Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 cũng là những yếu tố nguy cơ đáng quan tâm. Năm 2013, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã xếp ô nhiễm không khí ngoài trời và bụi mịn vào nhóm 1 - nhóm các tác nhân chắc chắn gây ung thư ở người, cùng nhóm với thuốc lá và amiăng.
“Các hạt PM2.5 có kích thước nhỏ hơn 1/30 sợi tóc, có thể đi sâu tới tận phế nang. Chúng mang theo kim loại nặng và các hợp chất hữu cơ gây ung thư, tạo ra tình trạng viêm mạn tính và tổn thương ADN của tế bào phổi.
Các nghiên cứu gần đây còn cho thấy bụi mịn có thể đánh thức những tế bào đã mang đột biến gen sẵn có, chẳng hạn đột biến EGFR, thúc đẩy chúng phát triển thành ung thư. Đây là một trong những cơ chế góp phần lý giải tình trạng ung thư phổi ở người chưa từng hút thuốc, đặc biệt tại châu Á, đang gia tăng”, bác sĩ Duy Anh cảnh báo.
Mức độ ảnh hưởng của bụi mịn không thể xem nhẹ. Theo các nghiên cứu lớn, cứ mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ ung thư phổi tăng khoảng 8-10%.
“Tại Hà Nội, nhiều thời điểm, nồng độ PM2.5 trung bình năm cao gấp 5-8 lần ngưỡng khuyến cáo của WHO là 5 µg/m³. Xét trên từng cá nhân, mức tăng nguy cơ từ bụi mịn nhỏ hơn nhiều so với hút thuốc. Nhưng khi hàng triệu người cùng hít thở không khí ô nhiễm mỗi ngày trong nhiều năm, tổng gánh nặng đối với sức khỏe cộng đồng là rất lớn”, bác sĩ Duy Anh nói.
Ngoài ô nhiễm không khí, môi trường lao động cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ trực tiếp. Những người làm việc trong ngành xây dựng, khai khoáng, cơ khí, vận tải có thể thường xuyên tiếp xúc với amiăng, silic, khói hàn, khí thải diesel, kim loại nặng như crôm, niken, asen và bụi than đá. Trong khi đó, việc trang bị bảo hộ lao động ở một số môi trường làm việc chưa đầy đủ.
Một yếu tố khác ít được chú ý là khói bếp từ việc đun củi, than tổ ong trong không gian kín, vẫn còn khá phổ biến ở nông thôn. Khí radon từ đất đá cũng là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi ở người không hút thuốc tại nhiều quốc gia, nhưng ở Việt Nam gần như chưa được quan tâm đúng mức.
Tiền sử gia đình và các bệnh phổi mạn tính như COPD, xơ phổi, lao phổi cũ cũng là những yếu tố cần được lưu ý.
Điểm quan trọng, theo bác sĩ Duy Anh, là các yếu tố nguy cơ có thể cộng hưởng với nhau. Một người vừa hút thuốc vừa làm việc trong môi trường có bụi độc hại có nguy cơ cao hơn nhiều so với khi chỉ tiếp xúc riêng lẻ từng yếu tố. Thực tế lâm sàng cũng ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp ung thư phổi ở người chưa từng hút thuốc.
PHÒNG NGỪA UNG THƯ PHỔI KHÔNG KHÓ
Trước những nguy cơ trên, bác sĩ Duy Anh cho rằng phòng ngừa ung thư phổi cần được nhìn nhận ở cả hai cấp độ: trách nhiệm chính sách và hành động của từng cá nhân.
Ở cấp độ cộng đồng, ô nhiễm không khí cần được xem là vấn đề sức khỏe cần giải pháp chính sách. Môi trường lao động cũng cần được kiểm soát tốt hơn, đặc biệt tại những ngành nghề có nguy cơ tiếp xúc với amiăng, silic, khói hàn, khí thải diesel và hóa chất độc hại.
Ở cấp độ cá nhân, người dân có thể chủ động giảm phơi nhiễm bằng cách đeo khẩu trang đạt chuẩn N95/KN95 khi chỉ số chất lượng không khí AQI cao, hạn chế ra đường vào giờ cao điểm, sử dụng máy lọc không khí trong nhà và tuân thủ các biện pháp bảo hộ lao động.
Quan trọng hơn cả vẫn là bỏ thuốc lá, kể cả thuốc lào, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Việc bỏ thuốc ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có lợi. Sau 10 năm bỏ thuốc, nguy cơ ung thư phổi có thể giảm khoảng một nửa.
Người hút thuốc cũng cần tránh hút trong nhà để bảo vệ vợ, con và những người xung quanh khỏi khói thuốc thụ động.
Với ung thư đại trực tràng, việc hạn chế rượu bia, ăn nhiều rau quả, giảm thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, duy trì vận động đều đặn cũng là những biện pháp góp phần giảm nguy cơ.
Đây là những thay đổi không đòi hỏi kỹ thuật y tế phức tạp nhưng cần được duy trì lâu dài. Bởi như nhận định của bác sĩ Duy Anh: “Ung thư là hệ quả có thể tích tụ qua nhiều năm phơi nhiễm và hành vi sống”.
Một trong những thách thức lớn của ung thư phổi là bệnh thường diễn tiến âm thầm. Ở giai đoạn sớm, người bệnh gần như không có triệu chứng rõ ràng. Khi xuất hiện ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực hoặc sụt cân, phần lớn trường hợp bệnh đã ở giai đoạn muộn.
Vì vậy, muốn phát hiện bệnh sớm, người dân cần chủ động tầm soát khi chưa có triệu chứng, đặc biệt nếu thuộc nhóm nguy cơ cao.
Theo khuyến cáo của Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (USPSTF) năm 2021, nhóm được khuyến nghị tầm soát ung thư phổi gồm người từ 50-80 tuổi, có tiền sử hút thuốc từ 20 bao-năm trở lên, đang hút thuốc hoặc mới bỏ thuốc trong vòng 15 năm.
Ví dụ, người hút một bao thuốc mỗi ngày trong 20 năm được tính là có tiền sử hút thuốc 20 bao-năm.
Ngoài nhóm này, bác sĩ có thể cân nhắc tầm soát đối với những người có yếu tố nguy cơ khác như tiền sử gia đình có người mắc ung thư phổi, phơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài với amiăng, silic, khói hàn, mắc COPD (bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính) hoặc xơ phổi.
Phương pháp có giá trị trong tầm soát là chụp CT ngực liều thấp (LDCT) mỗi năm một lần. Đây là phương pháp duy nhất được chứng minh có thể giảm tử vong do ung thư phổi. Các nghiên cứu lớn NLST tại Mỹ và NELSON tại châu Âu ghi nhận mức giảm tử vong khoảng 20-24%.
Liều tia của phương pháp này thấp, khoảng 1/5 đến 1/10 so với CT thông thường, thời gian chụp chỉ vài phút.
Ngược lại, chụp X-quang phổi thông thường không đủ khả năng phát hiện sớm ung thư phổi do có thể bỏ sót các nốt nhỏ. Xét nghiệm máu chỉ điểm khối u cũng không được sử dụng để tầm soát bệnh.
Khi phát hiện nốt phổi nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định thêm các kỹ thuật như PET/CT để đánh giá tính chất ác tính và mức độ lan rộng, sinh thiết để chẩn đoán xác định, xét nghiệm đột biến gen nhằm phục vụ lựa chọn phương pháp điều trị trúng đích.
Với nam giới, bên cạnh việc bỏ thuốc và hạn chế phơi nhiễm, bác sĩ Duy Anh khuyến cáo người thuộc nhóm nguy cơ cao nên chụp CT ngực liều thấp hằng năm. Từ 45 tuổi, nên chủ động tầm soát ung thư đại trực tràng bằng nội soi đại tràng hoặc xét nghiệm máu ẩn trong phân.
Đặc biệt, khi có biểu hiện ho trên 3 tuần, ho ra máu, khàn tiếng kéo dài, đau ngực hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, người dân cần đi khám sớm.
Bác sĩ Nguyễn Duy Anh nhắn nhủ ung thư phổi không phải bản án tử. Điều đáng sợ nhất không chỉ là căn bệnh mà còn là việc phát hiện quá muộn.
Không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới đi khám. Với người đã mắc bệnh, cần điều trị tại cơ sở chuyên khoa và tuân thủ phác đồ chuẩn. Cơ hội sống lâu, sống khỏe với ung thư phổi ngày nay là điều hoàn toàn có thật.
