Uống nước tiểu để sinh tồn: Mẹo cứu mạng hay ảo tưởng nguy hiểm được thổi phồng trên truyền hình

Trong nhiều năm qua, Bear Grylls được xem là biểu tượng của truyền hình sinh tồn với những thử thách khắc nghiệt và các phương thức duy trì sự sống đầy tranh cãi. Từ việc vắt nước từ phân voi, uống dịch trong ruột lạc đà cho tới nuốt nước ép nhãn cầu bò yak, Grylls luôn khiến khán giả tò mò và rùng mình. Trong số đó, hành động uống chính nước tiểu của mình có lẽ là khoảnh khắc gây ám ảnh và tranh luận nhiều nhất.

Trong một tập phát sóng, Grylls khẳng định rằng tiểu ra đất là lãng phí chất lỏng, còn uống nước tiểu thì “an toàn”. Lập luận này, cộng với quá khứ quân ngũ trong lực lượng đặc nhiệm SAS, đã khiến không ít người tin rằng đây là một mẹo sinh tồn hợp lý trong tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, khoa học lại đưa ra một câu trả lời thận trọng và ít hào hứng hơn nhiều.

Về mặt sinh lý, nước tiểu là sản phẩm cuối cùng của quá trình lọc máu tại thận. Chất lỏng chiếm khoảng 60% trọng lượng cơ thể, và để duy trì sự cân bằng nội môi, thận phải lọc tới khoảng 180 lít dịch huyết tương mỗi ngày. Nhờ cơ chế tái hấp thu tinh vi, khoảng 99% lượng này được đưa trở lại máu, chỉ để lại một phần nhỏ trở thành nước tiểu.

Các chuyên gia ví thận như cách dọn dẹp một gara lộn xộn: thay vì lựa chọn từng món đồ không cần thiết, thận “đổ” gần như toàn bộ huyết tương ra ngoài, rồi lấy lại những gì hữu ích. Phần bị bỏ lại chính là nước tiểu, thứ được xem như chiếc thùng rác sinh lý của cơ thể.

Trong điều kiện bình thường, nước tiểu gồm khoảng 95% là nước. Phần còn lại là các chất thải chuyển hóa như urea, sản phẩm phụ của quá trình phân giải protein, creatinine từ hoạt động cơ bắp, cùng muối và một lượng nhỏ protein. Thành phần này thay đổi tùy theo mức độ hydrat hóa, hoạt động chuyển hóa và chế độ ăn uống gần đây.

Chính vì chứa phần lớn là nước, nhiều người cho rằng uống nước tiểu có thể giúp bù nước. Trên lý thuyết, nếu một người khỏe mạnh và đủ nước, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt thực sự có thể cung cấp một lượng nước nhất định khi uống lại. Tuy nhiên, đó chỉ là bối cảnh rất hạn chế và không phản ánh đúng tình huống sinh tồn mà các chương trình truyền hình thường mô tả.

Trong môi trường khắc nghiệt, cơ thể liên tục mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Trung bình, một người có thể mất khoảng 450 ml nước mỗi ngày qua da và khoảng 300 ml qua hô hấp, con số này còn tăng mạnh khi trời nóng hoặc ẩm. Khi đó, thận buộc phải giữ nước tối đa để duy trì thể tích máu, dẫn tới việc cô đặc các chất thải.

Hệ quả là nước tiểu trong tình huống sinh tồn không còn là dung dịch loãng, mà trở thành hỗn hợp đậm đặc của urea và các chất chuyển hóa mà cơ thể muốn loại bỏ. Việc uống lại dung dịch này chẳng khác nào đưa rác thải quay trở lại hệ tuần hoàn.

Nguy hiểm hơn, khi urea và các chất thải tích tụ trong cơ thể, đặc biệt ở những người đã mất nước hoặc có chức năng thận suy giảm, chúng có thể gây độc cho tế bào. Hệ thần kinh là một trong những đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa, chuột rút cơ, ngứa và rối loạn ý thức có thể xuất hiện. Nếu không được can thiệp y tế, tình trạng tăng urê huyết có thể đe dọa trực tiếp tới tính mạng.

Bên cạnh độc tính, vấn đề vi khuẩn cũng là một rủi ro không thể bỏ qua. Dù nước tiểu khi rời khỏi thận có thể vô trùng, nhưng bàng quang và niệu đạo lại là nơi cư trú của nhiều vi khuẩn. Trong điều kiện bình thường, những vi khuẩn này không gây hại vì chúng ở đúng vị trí của mình.

Khi uống nước tiểu, con người vô tình đưa các vi khuẩn đó vào đường tiêu hóa. Thông thường, axit dạ dày có thể tiêu diệt phần lớn vi khuẩn xâm nhập. Nhưng trong bối cảnh sinh tồn, khi cơ thể suy kiệt vì mất nước, stress nhiệt hoặc thiếu dinh dưỡng, hàng rào bảo vệ của đường ruột có thể bị suy yếu. Điều này làm tăng nguy cơ vi khuẩn xâm nhập vào máu, dẫn tới các nhiễm trùng nguy hiểm.

Các chuyên gia y khoa nhấn mạnh rằng trong tình huống lạc giữa thiên nhiên, nhiễm trùng là điều tối kỵ, bởi nó làm suy giảm nhanh chóng khả năng sinh tồn. Việc tự tạo thêm nguy cơ bằng cách uống nước tiểu vì thế là lựa chọn không khôn ngoan.

Từ góc nhìn khoa học, hình ảnh uống nước tiểu trên truyền hình mang tính kịch tính nhiều hơn là hướng dẫn thực tế. Dù có thể cung cấp chút ít nước trong điều kiện lý tưởng, nước tiểu về bản chất vẫn là thùng rác sinh lý của cơ thể, chứa những gì cơ thể không cần và muốn thải bỏ.

Kết luận được các nhà khoa học đưa ra khá rõ ràng: đừng coi việc uống nước tiểu là một chiến lược sinh tồn an toàn. Trong phần lớn trường hợp, hành động này không những không giúp cứu mạng mà còn có thể đẩy cơ thể vào trạng thái nguy hiểm hơn, đặc biệt khi bạn đang ở giữa rừng sâu hay môi trường khắc nghiệt, nơi mọi sai lầm đều phải trả giá đắt.