Vật tay: môn thể thao cơ bản, đàn ông, cơ động và có lẽ là môn đối kháng nhanh nhất bạn từng chơi

Trong một lăng mộ ở Beni Hasan, Ai Cập, những bức tranh tường vẽ với niên đại 2000 trước Công nguyên xếp các hình người thành từng dải ngang, mỗi dải ghi lại một khoảnh khắc của trận đấu giữa hai người. Quan sát chúng, nhiều người kể lại một câu chuyện nghe rất thuyết phục: vật tay đã có từ hơn 4.000 năm trước, và đây là bằng chứng.

Nhưng câu chuyện không phải như vậy, các bức tranh trong mộ của vị quan chức AI Cập Cổ đại, Baqet Đệ Tam, mô tả đấu vật. Chúng ta không biết chính xác về nguồn gốc hay tuổi thọ của môn thể thao đại chúng. 

Vậy vật tay thật sự bắt đầu từ đâu, và vì sao một trò chơi quen thuộc đến thế lại mất nhiều thế kỷ mới được gọi là một môn thể thao?

Câu trả lời phức tạp hơn bạn tưởng, vật tay không có một nguyên quán cố định

Ở Nhật Bản, cổ thư Kojiki ghi chép về trò này từ thế kỷ 8, và tranh thời Edo từ những năm 1700 vẽ cảnh vật tay giống hệt cách chơi ngày nay. Sang thế kỷ 19, người Tây Ban Nha và người Cuba cũng chơi vật tay: mỗi người đặt khuỷu tay lên một đồng tiền để tham gia thi đấu. Ở Mỹ, trò này từng mang một tên cũ gắn với thổ dân châu Mỹ và phổ biến trong giới hướng đạo sinh trong giai đoạn đầu đến giữa thế kỷ 20, trong khi một số nguồn cho rằng nó bắt nguồn từ người Lenape.

Theo kho lưu trữ chuyên ngành, giải đấu đầu tiên được ghi chép lại là giải vô địch vật tay Canada ở Montreal, diễn ra năm năm 1905. Những mảnh ghép ấy nằm rải rác qua nhiều nền văn hóa và nhiều thế kỷ, chưa nối được thành một dòng chảy.

Bước ngoặt của môn vật tay đến từ một thị trấn nhỏ ở California, người dân ngụ tại thành phố Petaluma đã quen thuộc với một tụ điểm vui chơi có tên Gilardi’s Corner, do ông Mike Gilardi thành lập. Mùa thu năm 1954, Bill Soberanes, một nhà báo xuất thân từ Petaluma đã ghé thăm Gilardi’s Corner và chứng kiến cảnh tượng độc đáo: hai người đàn ông đang chuẩn bị giao tranh, với hình thức “vật cổ tay” mới mẻ. Soberanes nảy ra một ý tưởng, và trình bày nó với người quen cũ của mình, là ông Gilardi.

Một trận đấu vật tay diễn ra giữa hai người đàn ông cường tráng. Một bên là Jack Homel, khách quen của quán ông Gilardi, đã nhiều lần khoe khoang rằng mình chưa thua một trận vật tay nào dù đã đối đầu với hàng trăm người, từ vận động viên đấm bốc, công nhân xưởng thép, cho tới thủy thủy. Đối thủ của Homel sẽ là Oliver Kullberg, một cá nhân nặng tới hơn 90 kg, được cho là gã đàn ông khỏe nhất Petaluma, và cũng thường khoe khoang về thành tích bất bại trong vật tay.

Trận đấu diễn ra ngày 27/1/1955. Dù rằng mục đích chính là để gây quỹ cho tổ chức March of Dimes, diễn biến trận đấu và những gì diễn ra sau đó đã khiến nó đi vào lịch sử. Hai người đàn ông khỏe mạnh căng hết sức mình để thi đấu suốt gần 3 phút đồng hồ, trước khi “sàn đấu” của họ - cái bàn gỗ nhỏ - sập xuống dưới sức mạnh của Homel và Kullberg. Giám khảo tuyên bố kết quả hòa.

Màn vật tay giữa hai nhà “đồng vô địch” trở thành câu chuyện được bàn tán khắp Petaluma, và danh tiếng của bộ môn thể thao thú vị đã vươn xa ra khỏi những quán rượu tại Gilardi’s Corner. Năm 1962, Soberanes cùng nhà tổ chức Dave Devoto lập công ty World’s Wristwrestling Championship và tổ chức giải đấu lớn. Đến năm 1969, Devoto ký hợp đồng với đài ABC, đưa giải lên chương trình Wide World of Sports và duy trì suốt 16 năm. Từ một giải đấu nghiệp dư ở quán rượu, vật tay nay đã có tên gọi, có luật chơi, có sân khấu và có khán giả truyền hình toàn nước Mỹ, và thế là môn thể thao dễ tiếp cận và dễ theo dõi đã chạm tới hàng triệu người.

Vật tay đến với đại chúng qua điện ảnh

Đến năm 1987, vật tay có thêm một cú hích. Bộ phim Over the Top do Sylvester Stallone đảm nhiệm vai chính, ra rạp vào thời điểm Stallone đang là một trong những ngôi sao lớn nhất Hollywood. Ông vào vai Lincoln Hawk, một tài xế xe tải đường dài tìm cách giành lại tình cảm của cậu con trai và trở thành nhà vô địch vật tay ở giải đấu tại Las Vegas.

Phim ra rạp ngày 12 và 13/2/1987, với ngân sách 25 triệu USD nhưng chỉ thu khoảng 16 triệu USD ở Mỹ và Canada. Giới phê bình không đánh giá cao Over the Top, nhưng sức ảnh hưởng của một bộ phim lại không thể được đo đếm chỉ bằng doanh thu và bài đánh giá. Over the Top đưa vật tay đến với khán giả đại chúng, là một trong số rất ít phim điện ảnh lớn lấy môn thể thao độc đáo làm trung tâm, thậm chí đóng vai trò đáng kể trong việc phổ biến nó ra toàn cầu. Dẫu vậy, trong những thập niên sau này, vật tay vẫn là một sân chơi tương đối khiêm tốn.

Những cái tên nổi tiếng của bộ môn rất đàn ông

Nhưng môn thể thao này không thiếu vắng những cái tên xuất chúng, và trên bản đồ vật tay vẫn có dấu ấn của một người Việt. Tháng 10/2016, vận động viên Dương Văn Đức 21 tuổi đã giành huy chương vàng hạng 65 kg tại giải World Arm Wrestling Open Championships ở Jakarta, Indonesia. Dương Đức đoạt thứ hạng cao với tư cách đại diện của Việt Nam tại giải đấu kéo dài ba ngày. Anh kể rằng, mình bắt đầu tập vật tay từ năm 18 tuổi, sau khi xem một trận giao lưu vật tay ở quê hương Thái Nguyên.

Trên trường quốc tế, có nhiều cái tên đã trở thành huyền thoại trong làng vật tay. Vận động viên người Mỹ John Brzenk thi đấu chuyên nghiệp năm 1982 và giành danh hiệu thế giới đầu tiên năm 1983 trên sóng ABC khi mới 18 tuổi. Guinness World Records ấn bản năm 2000 gọi ông là “Vận động viên vật tay thành công nhất”.

Devon Larratt, một quân nhân từng phục vụ 16 năm trong lực lượng đặc nhiệm của Canada, đã trở thành gương mặt góp phần đưa vật tay lên nền tảng YouTube. Bên cạnh Larratt là một tuyển thủ vật tay danh tiếng khác, Levan Saginashvili, người từng thắng Larratt với tỷ số 6-0 năm 2022 và 4-0 vafo năm 2024.

Những năm gần đây, vật tay trải qua nhiều sự kiện đáng chú ý. World Armwrestling League ra đời năm 2014 ở Chicago và được ESPN mua quyền phát sóng. Năm 2019, Liên đoàn Vật tay quốc tế (IFA) được thành lập. Đầu những năm 2020, vật tay hồi sinh một phần nhờ các đợt phong tỏa vì COVID-19. Hai “tay vật” danh tiếng Larratt và Levan thu hút hàng triệu lượt xem trên YouTube và mạng xã hội. Ngày 28/5/2021, giải King of the Table đầu tiên diễn ra ở Dubai dưới dạng xem trả phí. Cùng lúc đó, phong trào đưa vật tay vào Olympic đang lớn dần.

Việt Nam cũng đang đi trên con đường ấy. Ở thành phố Hồ Chí Minh, nhiều bạn trẻ đã tự xin theo học các lớp trọng tài của IFA rồi tổ chức giải. Ngày 6 và 7/6/2026, giải vật tay toàn quốc diễn ra ở phường Tiên Sơn, Ninh Bình, do Hội Thể thao giải trí Hà Nội và các đơn vị phối hợp tổ chức, với Ủy ban Olympic Việt Nam đồng hành.

Giải thu hút hơn 150 vận động viên từ gần 100 câu lạc bộ ở 17 tỉnh, thành phố, tranh 20 bộ huy chương, và được ban tổ chức cho biết là lần đầu môn này được tổ chức với quy mô và cách thức như một giải chuyên nghiệp. Họ nhận xét chi phí tập luyện thấp và yêu cầu cơ sở vật chất đơn giản là lợi thế của môn này.

Vật tay của ngày nay

Từ những bức tranh Ai Cập bị hiểu nhầm, quán rượu ở Petaluma, màn ảnh Hollywood đến những kênh YouTube, vật tay thường lớn lên nhờ một cú hích từ bên ngoài, bởi nó chẳng có ông tổ nào để dựa vào.

Ngày 10 và 11/10, một chương mới được viết tiếp ở Hà Nội. Giải Vật tay Hà Nội mở rộng 2026 (Hanoi Open Armwrestling 2026) diễn ra tại Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể thao Hà Nội, đường Tân Mỹ, phường Từ Liêm, khu vực Mỹ Đình. Giải do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cùng Hội Thể thao giải trí thành phố tổ chức, trong đó Hội cũng là đơn vị đứng sau giải ở Ninh Bình hồi tháng 6.

Giải đón nhiều lứa tuổi, người dưới 18 cần có người thân đi kèm, áp dụng luật của IFA, thi đấu tay trái và tay phải ở bốn hạng cân từ đến 65 kg đến trên 85 kg, và trao huy chương kèm tiền thưởng. Đó là điểm nối giữa câu chuyện kể trên và những bàn đấu đang được dựng lên ở Việt Nam. Gần như ai cũng từng nắm tay một người bạn để thử sức, và phải qua rất nhiều năm huyền thoại, môn này mới có một cái bàn đấu của riêng mình.