Theo truyền thuyết, sau khi nhà Tần tiến đánh phương Nam, ông được cử sang nước Tần trong bối cảnh hai bên tìm cách duy trì quan hệ.
Lịch sử Việt Nam có một nhân vật đặc biệt được truyền rằng từng khiến vị hoàng đế nổi tiếng Trung Hoa Tần Thủy Hoàng trọng dụng và giao trấn giữ vùng biên ải phía Bắc. Đáng chú ý hơn, sau khi vị tướng này qua đời, vua Tần còn cho đúc một pho tượng đồng khổng lồ mang hình dáng ông, đặt tại kinh đô Hàm Dương để khiến quân Hung Nô khiếp sợ.
Nhân vật được nhắc đến là Lý Ông Trọng, tên thật Lý Thân, quê ở làng Chèm, nay địa phận thành phố Hà Nội. Ông sống vào cuối thời Hùng Vương và những năm đầu thời An Dương Vương. Đại Việt sử ký toàn thư mô tả Lý Ông Trọng cao 2 trượng 3 thước, khí chất mạnh mẽ, khác hẳn người thường. Lĩnh Nam chích quái cũng kể ông là một dũng sĩ có vóc dáng cao lớn và khí chất phi phàm.
Thuở trẻ, Lý Ông Trọng từng làm việc tại huyện ấp. Theo một số ghi chép và dị bản dân gian, vì chứng kiến người dân bị đối xử hà khắc, ông đã nổi giận và vướng vào một vụ việc khiến bản thân bị trừng phạt. Sau đó, ông quyết định rời quê, tìm thầy học hỏi và rèn luyện bản thân.
Câu chuyện về bước ngoặt này được kể với nhiều chi tiết khác nhau trong các nguồn tư liệu. Có dị bản cho rằng ông bỏ chức sau khi bị quan trên đánh đòn, từ đó quyết chí học hành, luyện võ và tìm cơ hội lập thân. Cũng có truyền thuyết nhấn mạnh tính cách cương trực, thương dân của vị tướng này. Điểm chung là Lý Ông Trọng cuối cùng trở thành một nhân vật có tài năng đặc biệt và được trọng dụng.
Đến thời An Dương Vương, Lý Ông Trọng được giao những trọng trách quan trọng. Theo truyền thuyết, sau khi nhà Tần tiến đánh phương Nam, ông được cử sang nước Tần trong bối cảnh hai bên tìm cách duy trì quan hệ. Tần Thủy Hoàng nhìn thấy vóc dáng và khí chất của vị sứ giả phương Nam, đồng thời biết đến tài năng của ông, nên giữ lại và giao chức võ quan.
Sau khi thống nhất Trung Quốc vào năm 221 TCN, Tần Thủy Hoàng được cho là đã giao Lý Ông Trọng trấn giữ Lâm Thao, vùng đất nay thuộc tỉnh Cam Túc. Đây là khu vực nằm gần biên giới phía Bắc, nơi nhà Tần phải đối phó với các cuộc quấy phá của Hung Nô.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, uy danh của Lý Ông Trọng khi trấn thủ Lâm Thao đã “chấn động” Hung Nô. Truyền thuyết kể rằng quân Hung Nô khiếp sợ vị tướng người Việt đến mức không dám bén mảng tới khu vực ông trấn giữ.
Nhờ những chiến công được truyền tụng, Lý Ông Trọng được Tần Thủy Hoàng trọng thưởng. Một số dị bản còn kể rằng ông được phong hầu và được vua Tần gả công chúa. Tuy nhiên, chi tiết này không xuất hiện thống nhất trong các bộ sử, cho thấy câu chuyện về Lý Ông Trọng đã được lưu truyền qua nhiều lớp văn bản và truyền thuyết khác nhau.
Dù được trọng dụng ở đất Tần, Lý Ông Trọng vẫn luôn nhớ quê hương. Khi tuổi cao, ông xin trở về quê. Sau khi ông rời Lâm Thao, theo truyền thuyết, quân Hung Nô lại bắt đầu quấy phá biên giới nhà Tần. Tần Thủy Hoàng vì thế sai người sang mời ông trở lại, nhưng Lý Ông Trọng không muốn tiếp tục rời quê hương.
Cuối cùng, ông được cho là đã qua đời tại quê nhà. Và chính từ đây xuất hiện một trong những chi tiết kỳ lạ nhất về nhân vật này.
Tranh vẽ mô tả binh lính nhà Tần đẩy tượng Lý Ông Trọng đuổi quân Hung Nô (Nguồn: Huyền sử đời Hùng)
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Tần Thủy Hoàng cho rằng Lý Ông Trọng là người phi thường nên sai đúc tượng đồng hình ông, đặt tại cửa Tư Mã ở Hàm Dương. Pho tượng được mô tả có kích thước rất lớn, bên trong có thể chứa hàng chục người và có cơ cấu để làm tượng chuyển động.
Mỗi khi quân Hung Nô xuất hiện từ xa, người ta được truyền rằng sẽ điều khiển pho tượng chuyển động. Từ khoảng cách lớn, quân Hung Nô tưởng rằng vị tướng Lý Ông Trọng vẫn còn sống và đang trấn giữ biên ải. Khiếp sợ uy danh của ông, họ không dám tiến quân.
Câu chuyện về Lý Ông Trọng vì thế trở thành một trong những truyền thuyết đặc biệt về người Việt được lưu truyền ở cả Việt Nam và Trung Quốc. Nhân vật này còn được biết đến với tên gọi Đức Thánh Chèm, được nhân dân lập đền thờ và tôn kính qua nhiều thế hệ.
Điều đáng chú ý là các nguồn tư liệu về Lý Ông Trọng không hoàn toàn thống nhất về cuộc đời ông. Có nguồn kể ông sang Tần theo một sứ mệnh ngoại giao, trong khi Đại Việt sử ký toàn thư kể ông tự sang Tần và làm quan. Những chi tiết như việc Tần Thủy Hoàng gả công chúa hay phong tước cho ông cũng xuất hiện trong một số dị bản nhưng không phải nguồn nào cũng ghi lại.
Dẫu vậy, hình tượng Lý Ông Trọng vẫn nổi bật với câu chuyện về một người Việt có vóc dáng và tài năng phi thường, từng được truyền tụng là khiến quân Hung Nô khiếp sợ. Đặc biệt, hình ảnh pho tượng đồng khổng lồ tại Hàm Dương đã trở thành chi tiết nổi tiếng nhất, gắn với câu chuyện về vị tướng làng Chèm trong sử liệu và truyền thuyết Việt Nam.
Tổng hợp
