Vụ khởi tố hình sự đầu tiên về hành vi cài đặt phần mềm lậu tại Việt Nam hé lộ những ngưỡng pháp lý mà nhiều cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên tự do chưa từng để ý.
Giữa tháng 6, Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do bà Nguyễn Thị Thanh Huyền làm giám đốc, bị xác định đã cung cấp 81 máy tính cài sẵn Windows và Microsoft Office kích hoạt bằng crack, key lậu, activator cho nhiều doanh nghiệp. Cơ quan điều tra khám xét khẩn cấp 5 địa điểm tại Hà Nội và Phú Thọ, phát hiện thêm hơn 350 máy tính tại một cơ sở giáo dục có dấu hiệu vi phạm tương tự. Đây là vụ án đầu tiên trên cả nước bị khởi tố về hành vi này.
Máy tính hiển thị thông báo kích hoạt Windows - Ảnh: VnExpress
Vụ việc đặt ra câu hỏi mà nhiều chủ cửa hàng máy tính quan tâm, ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội hình sự nằm ở đâu. Phóng viên đã trao đổi với luật sư Chu Việt Tuấn Anh, Công ty Luật Phúc Anh, để làm rõ những điểm mấu chốt trong khung pháp lý hiện hành.
Ngưỡng hình sự tính theo giá trị nào
Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu đạt một trong ba ngưỡng: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng, hoặc giá trị hàng hóa vi phạm từ 100 triệu đồng. Vấn đề là giá bản quyền Windows và Office chính hãng dao động khoảng 4 đến 9 triệu đồng mỗi máy, trong khi tiền công thực tế của thợ cài đặt thường chỉ vài trăm nghìn đồng mỗi máy. Vậy ngưỡng nào mới là căn cứ để khởi tố.
"Ba ngưỡng này áp dụng cho ba đại lượng hoàn toàn khác nhau, không thể gộp chung. Thu lợi bất chính là khoản tiền công thực tế mà thợ cài hoặc công ty cung cấp máy thu được. Còn thiệt hại của chủ thể quyền và giá trị hàng hóa vi phạm lại được tính theo giá bán lẻ chính hãng của Windows và Office, không liên quan gì đến tiền công của bên vi phạm", luật sư Chu Việt Tuấn Anh nói, dẫn nguyên lý định giá tại Điều 95 Nghị định 65/2023/NĐ-CP.
"Kể cả trường hợp lô máy chỉ có giá trị bản quyền khoảng 4 triệu đồng mỗi máy, nếu tổng tiền công thu được từ đợt cài đó đạt từ 50 triệu đồng trở lên thì vẫn đủ yếu tố cấu thành hình sự", luật sư Chu Việt Tuấn Anh nói thêm. Với một cửa hàng cài đặt hàng loạt cho khách doanh nghiệp, con số này không khó đạt.
Bảng giá bản quyền Windows và Microsoft Office chính hãng tại một đại lý ủy quyền - Ảnh chụp màn hình
Doanh nghiệp mua máy cài sẵn phần mềm lậu có bị liên đới
Một câu hỏi khác đặt ra từ vụ Phú Thọ là trách nhiệm của các doanh nghiệp đã mua 81 máy tính nói trên. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh lưu ý vụ án mới ở giai đoạn khởi tố, chưa có cáo trạng cụ thể, nên chỉ có thể xét theo nguyên tắc chung.
"Nếu doanh nghiệp biết rõ phần mềm là lậu, chẳng hạn có thỏa thuận ngầm mua giá rẻ vì không kèm bản quyền, thì có thể bị coi là đồng phạm, hoặc ít nhất chịu trách nhiệm hành chính độc lập vì hành vi sử dụng bản sao vi phạm để khai thác thương mại. Nhưng nếu doanh nghiệp mua máy đồng bộ, tin tưởng bên cung cấp và không biết trước, việc quy đồng phạm về hình sự sẽ khó đứng vững vì thiếu yếu tố cố ý mà Điều 225 yêu cầu", luật sư Chu Việt Tuấn Anh phân tích.
Dù vậy, ông cho biết doanh nghiệp trong trường hợp không biết trước vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP với hành vi đang sử dụng phần mềm không bản quyền, không phụ thuộc việc có biết trước hay không, và vẫn bị buộc gỡ bỏ bản sao vi phạm.
Không cần Microsoft đứng đơn, công an vẫn khởi tố được
Vụ Phú Thọ do Công an tỉnh chủ động phát hiện qua công tác nắm tình hình, không xuất phát từ đơn tố cáo của Microsoft. Theo luật sư Chu Việt Tuấn Anh, đây không phải ngoại lệ mà là nguyên tắc chung trong tố tụng hình sự Việt Nam.
"Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự chỉ liệt kê 9 tội danh bắt buộc phải có yêu cầu của bị hại mới được khởi tố. Điều 225 không nằm trong danh sách đó, nên cơ quan điều tra có toàn quyền tự khởi tố khi phát hiện vi phạm, không cần chủ sở hữu quyền lên tiếng", luật sư Chu Việt Tuấn Anh nói. "Trên thực tế, chủ sở hữu quyền như Microsoft vẫn thường được mời cung cấp xác nhận bản quyền và giám định kỹ thuật để làm căn cứ định lượng thiệt hại, nhưng đây chỉ là vai trò hỗ trợ chứng cứ, không phải điều kiện bắt buộc để khởi tố."
Cơ quan điều tra khám xét một địa điểm liên quan vụ án xâm phạm bản quyền phần mềm - Ảnh: Tuổi Trẻ
Đây cũng không phải lần đầu Việt Nam khởi tố hình sự vì xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực công nghệ số. Năm 2021, Công an TP.HCM khởi tố vụ án liên quan website phimmoi.net vì phát tán hàng nghìn phim không phép. Đầu năm 2024, Công an tỉnh Quảng Bình khởi tố ba đối tượng điều hành hệ thống website phim lậu thu lợi khoảng 80 đến 100 triệu đồng mỗi tháng. Cùng năm, Tòa án nhân dân TP Hà Nội tuyên phạt Lê Hải Nam, người điều hành dịch vụ truyền hình lậu BestBuy IPTV, 30 tháng tù treo.
Máy tính cài phần mềm lậu từ trước có bị hồi tố
Với lo ngại phổ biến nhất từ người dùng cá nhân, rằng máy tính đã cài Windows lậu từ nhiều năm trước có bị áp mức phạt mới hay không, luật sư Chu Việt Tuấn Anh khẳng định pháp luật Việt Nam không hồi tố bất lợi.
"Nghị định 341/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15 tháng 2 năm 2026 chỉ áp dụng cho hành vi cài đặt, sao chép, phân phối xảy ra từ thời điểm đó trở đi. Hành vi cài đặt trước ngày này vẫn xử lý theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP, trừ khi mức phạt cũ cao hơn mức mới thì áp dụng mức có lợi hơn cho người vi phạm", luật sư Chu Việt Tuấn Anh nói. "Nhưng cần phân biệt hành vi cài đặt, vốn chỉ xảy ra một lần, với hành vi tiếp tục sử dụng. Nếu sau ngày 15 tháng 2 năm 2026 phát sinh hành vi mới như tái kích hoạt, cập nhật hoặc sao chép thêm bản sao để tiếp tục khai thác thương mại, hành vi mới đó vẫn bị xử lý theo nghị định hiện hành."
Với các cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên tự do vẫn đang cung cấp dịch vụ cài đặt phần mềm không bản quyền, vụ Phú Thọ là lời nhắc rằng ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự phụ thuộc trực tiếp vào quy mô cài đặt và số tiền công tích lũy, chứ không phải mức độ công khai hay kín đáo của dịch vụ.
