Cuộc chiến 40 năm vô vọng với thỏ cộc trên cao nguyên Thanh Tạng: Khi thiên nhiên dạy con người bài học về cân bằng sinh thái

Trên những thảo nguyên bao la của cao nguyên Thanh Tạng, một cuộc chiến dai dẳng và khốc liệt đã diễn ra suốt 40 năm qua. Một bên là con người với đủ loại vũ khí từ hóa học đến công nghệ sinh học, bên kia là loài thỏ cộc cao nguyên (Plateau Pika) nhỏ bé với đôi tai tròn và cặp mắt đen láy. Tưởng chừng như một cuộc chiến không cân sức, nhưng kết quả lại khiến tất cả phải ngỡ ngàng: con người chưa từng thắng.

Sức tàn phá của "đội quân nhí"

Đừng để vẻ ngoài đáng yêu như thú bông của thỏ cộc đánh lừa. Đối với những người dân du mục tại đây, chúng là cơn ác mộng thực sự. Một con thỏ cộc trưởng thành tiêu thụ khoảng 30 kg cỏ tươi mỗi năm, gấp 200 lần trọng lượng cơ thể của nó. Sự nguy hiểm của loài này nằm ở số lượng: trên một km vuông, mật độ thỏ cộc có thể lên tới 2.000 con với hàng vạn chiếc hang chằng chịt dưới lòng đất.

Hậu quả là những đồng cỏ xanh mướt nhìn từ xa thực chất lại là những cái bẫy nguy hiểm. Gia súc như ngựa và cừu thường xuyên bị gãy chân do sụt xuống hang thỏ. Nghiêm trọng hơn, theo dữ liệu năm 2023 từ khu bảo tồn Tam Giang Nguyên, sản lượng cỏ tại các vùng bị nhiễm thỏ cộc chỉ còn lại 25%.

Khi nguồn thức ăn cạn kiệt, hơn 100.000 người du mục đã buộc phải bán gia súc và rời bỏ mảnh đất tổ tiên. Những vùng đất trơ trọi dần biến thành "bãi đất đen" (black soil beach) - một thuật ngữ ám chỉ sự sa mạc hóa, nơi cỏ không thể mọc và bão cát hoành hành.

Những nỗ lực thất bại và sai lầm nối tiếp sai lầm

Trong nỗ lực tuyệt vọng để cứu lấy đồng cỏ, con người đã thử mọi cách. Đầu tiên là thuốc độc. Hàng tấn hóa chất được rải xuống, xác thỏ chất thành đống. Nhưng chỉ vài năm sau, loài vật này phát triển khả năng kháng thuốc. Tồi tệ hơn, độc tố tích tụ trong chuỗi thức ăn đã giết chết hàng loạt đại bàng và cáo - những kẻ thù tự nhiên của thỏ cộc. Mất đi thiên địch, thỏ cộc càng sinh sôi mạnh mẽ hơn.

Kế hoạch "lấy độc trị độc" bằng cách nhập khẩu cáo đỏ và chồn hương cũng thất bại thảm hại do các loài này không chịu nổi tình trạng thiếu oxy trên cao nguyên. Gần đây nhất, ý tưởng dùng thuốc triệt sản nghe có vẻ nhân văn nhưng lại vấp phải bài toán kinh tế không lời giải: chi phí để bắt và tiêm cho một con thỏ là 50 tệ (gần 200 nghìn đồng), trong khi giá trị của nó chưa đến 2 tệ.

Lời giải từ mẹ thiên nhiên: Thỏ cộc là triệu chứng, không phải nguyên nhân

Sau 40 năm loay hoay, các nhà khoa học cuối cùng đã nhận ra sự thật: sự bùng nổ của thỏ cộc không phải là lỗi của chúng, mà là hậu quả từ sự tác động của con người và biến đổi khí hậu.

Thứ nhất, việc chăn thả gia súc quá mức đã khiến cỏ bị gặm sát đất, tạo điều kiện thuận lợi cho các loại cỏ ngắn - thức ăn ưa thích của thỏ cộc phát triển. Nghiên cứu chỉ ra rằng cứ gia súc tăng 10% thì số lượng thỏ cộc tăng 15%. Chính con người đã vô tình "dọn cỗ" cho chúng.

Thứ hai, biến đổi khí hậu khiến cao nguyên ấm lên 2 độ C so với nửa thế kỷ trước. Mùa đông ngắn lại giúp thỏ cộc tăng tần suất sinh sản từ 2-3 lứa lên 4-5 lứa mỗi năm.

Thứ ba, và quan trọng nhất, là sự biến mất của loài sói. Nạn săn trộm đã làm giảm 90% số lượng sói Tây Tạng và báo tuyết. Khi "cảnh sát trưởng" của thảo nguyên vắng bóng, "tội phạm" thỏ cộc tự do hoành hành.

Tái thiết sự cân bằng

Nhận thức mới đã dẫn đến hành động mới. Thay vì tiêu diệt tận gốc, các nỗ lực hiện nay chuyển hướng sang việc kiểm soát và chung sống. Tại châu Quả Lạc (Thanh Hải), mô hình "Khu bảo tồn thỏ cộc" kết hợp với hành lang sinh thái để dẫn dụ chúng di cư đã giúp giảm 40% tốc độ thoái hóa đất. Tại huyện Mã Đa, việc bảo vệ nghiêm ngặt loài sói Tây Tạng đã mang lại hiệu quả tức thì: chỉ sau nửa năm, số lượng thỏ cộc giảm hơn 30% do sự trở lại của thiên địch.

Các biện pháp chăn thả luân phiên cũng được áp dụng để phục hồi thảm thực vật, khiến việc đào hang của thỏ cộc trở nên khó khăn hơn. Quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong tư duy: thỏ cộc là một loài chủ chốt (keystone species). Hang của chúng cung cấp nơi trú ẩn cho chim và các loài gặm nhấm khác, phân của chúng cải tạo đất. Trong một hệ sinh thái khỏe mạnh, chúng là những người làm vườn cần mẫn chứ không phải kẻ hủy diệt.

Cuộc chiến 40 năm qua đã để lại một bài học đắt giá: Sự cân bằng của tự nhiên là một chuỗi mắt xích hoàn hảo mà con người không thể tùy tiện cắt bỏ hay thay thế. Cứu lấy thảo nguyên không phải là giết hết thỏ cộc, mà là sửa chữa những sai lầm của chính chúng ta, để mảnh đất ấy một lần nữa đủ bao dung cho cả đàn cừu, bầy sói và những chú thỏ nhỏ bé.