Theo “Mẹ đỡ đầu AI” Fei-Fei Li, gian lận chưa phải điều đáng lo nhất khi AI ngày càng xuất hiện nhiều trong trường học. Một nguy cơ âm thầm hơn có thể ảnh hưởng đến cả thế hệ học sinh.
Học sinh dùng AI để giải bài tập, viết luận hay vượt qua một bài kiểm tra không còn là câu chuyện mới. Tuy nhiên, theo Fei-Fei Li, người thường được gọi là “Mẹ đỡ đầu AI”, gian lận có thể chưa phải hậu quả đáng lo nhất của công nghệ này trong trường học.
Nguy cơ sâu xa hơn xuất hiện khi câu trả lời luôn nằm sẵn sau một dòng yêu cầu. Học sinh, sinh viên có thể dần mất động lực tìm hiểu, ngại tự vật lộn với vấn đề và không còn thấy lý do phải học những thứ AI có thể giải đáp trong vài giây.
Fei-Fei Li là giáo sư khoa học máy tính tại Stanford và người tạo ra ImageNet, bộ dữ liệu có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của thị giác máy tính hiện đại. Bà đồng thời là giám đốc sáng lập Viện AI lấy con người làm trung tâm của Stanford.
Giáo sư Fei-Fei Li trong chương trình Huberman Lab. Ảnh: Huberman Lab.
Đáng sợ hơn một bài tập được làm hộ
Xuất hiện trong chương trình Huberman Lab, bà Li cho rằng kịch bản tồi tệ nhất không chỉ là học sinh nhờ AI làm hộ một bài tập. Đó là một thế hệ dần trao cả quyền chủ động và động lực học tập cho công cụ.
“Kịch bản tệ nhất là thế hệ trẻ bị các công cụ lấy mất quyền tự chủ và động lực mang tính con người trong học tập cũng như cuộc sống. Điều đó không nên bị người khác lấy đi, càng không nên bị máy móc lấy đi.”
“Quyền tự chủ” ở đây không đơn thuần là quyền được lựa chọn. Nó còn là khả năng tự đặt câu hỏi, quyết định cách giải quyết vấn đề, chấp nhận sai và tiếp tục cố gắng. Đây chính là phần việc dễ bị bỏ qua nếu học sinh hình thành thói quen yêu cầu AI đưa thẳng đáp án.
Một bài tập khó vốn buộc người học phải đọc lại kiến thức, thử nhiều cách giải và nhận ra mình chưa hiểu phần nào. Quá trình ấy thường chậm chạp, đôi khi gây khó chịu, nhưng cũng là lúc khả năng suy luận được rèn luyện. Nếu AI loại bỏ toàn bộ sự vất vả đó, học sinh có thể hoàn thành nhiều bài hơn mà chưa chắc hiểu sâu hơn.
AI có thể giúp giải xong một bài tập, nhưng cũng dễ lấy đi quá trình tự suy nghĩ, thử sai và tìm ra lời giải. Ảnh minh họa.
Bà Li cảnh báo những sinh viên phụ thuộc hoàn toàn vào AI có nguy cơ rời trường khi não bộ chưa được rèn luyện đầy đủ thông qua quá trình tự học và tự giải quyết vấn đề. Đây là lời cảnh báo về thói quen học tập, không nên được hiểu thành kết luận y khoa rằng sử dụng AI sẽ trực tiếp làm não bộ ngừng phát triển.
Câu hỏi “học thứ này để làm gì khi AI đã biết?” vì thế mới thực sự đáng ngại. Một học sinh sao chép bài văn vẫn có thể bị phát hiện và xử lý. Nhưng việc các em âm thầm mất tò mò, không còn muốn tìm hiểu hoặc chỉ học đủ để đưa ra câu lệnh cho chatbot lại khó nhận biết hơn nhiều.
Fei-Fei Li cho rằng không nên cấm AI trong môi trường học tập
Dù cảnh báo về nguy cơ phụ thuộc, bà Fei-Fei Li không ủng hộ việc cấm hoàn toàn AI trong giáo dục. Theo bà, công nghệ vẫn có thể trở thành gia sư hữu ích đối với những học sinh sinh viên thực sự muốn học nhưng không nhận được đủ hỗ trợ.
Bà Li nhắc lại thời còn học chương trình dự bị y khoa và gặp khó khăn với môn hóa hữu cơ. Trợ giảng cùng giảng viên không thể trả lời mọi câu hỏi của từng sinh viên. Trong tình huống như vậy, một hệ thống AI có thể giải thích lại kiến thức, đưa thêm ví dụ và kiên nhẫn trả lời nhiều lần mà không bị giới hạn bởi thời gian.
Sự khác biệt nằm ở cách sử dụng, nếu học sinh hỏi “đáp án là gì?”, AI dễ trở thành máy làm bài hộ. Nếu công cụ yêu cầu người học trình bày điều đã biết, gợi ý từng bước rồi kiểm tra lại mức độ hiểu, nó có thể hỗ trợ quá trình học thay vì thay thế quá trình đó.
“Hãy tìm cách cho các em quyền tiếp cận và hướng dẫn các em sử dụng những công cụ này đúng cách”, bà Li nói. Bà cho rằng nếu được áp dụng hợp lý, AI thậm chí có thể giúp thế hệ học sinh tương lai “thông minh hơn chúng ta rất nhiều vì được tăng cường sức mạnh”.
Fei-Fei Li không ủng hộ việc cấm hoàn toàn các công cụ AI trong trường học, mà cho rằng học sinh cần được hướng dẫn sử dụng đúng cách để công nghệ hỗ trợ thay vì làm thay quá trình học.
Các hãng AI cũng đang thử giải quyết bài toán này. Chế độ học tập của ChatGPT được thiết kế để đặt câu hỏi gợi mở, hướng dẫn từng bước và kiểm tra mức độ hiểu thay vì luôn đưa ngay kết quả. OpenAI thừa nhận hành vi của tính năng vẫn có thể thiếu nhất quán, nhưng mục tiêu là giúp người dùng “học được điều gì đó, không chỉ hoàn thành một việc”.
Kết quả nghiên cứu ban đầu cũng chưa cho phép kết luận AI luôn làm học sinh thông minh hơn hoặc kém đi. Trong thử nghiệm với hơn 300 sinh viên do OpenAI công bố, nhóm được sử dụng chế độ học tập đạt kết quả môn kinh tế vi mô cao hơn khoảng 15% so với nhóm không dùng AI. Với môn khoa học thần kinh, mức cải thiện lại chưa đủ rõ để phân biệt với những người học bằng công cụ trực tuyến truyền thống.
Điều đó cho thấy bản thân AI không tự động phá hỏng hay cải thiện giáo dục. Kết quả còn phụ thuộc vào cách công cụ được thiết kế, loại bài tập, động lực sẵn có của học sinh và mức độ hướng dẫn từ giáo viên.
AI có thể trở thành công cụ học tập hữu ích, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách học sinh sử dụng. Thách thức với nhà trường không chỉ là kiểm soát gian lận, mà còn phải giúp các em biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và giữ vai trò chủ động trong quá trình học.
