Loại cây quen thuộc ở Việt Nam được ví như “vàng mười”: Tốt cho gan, hỗ trợ tiêu hóa, từ hoa đến lá đều có giá trị

Nhắc đến atiso, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những gói trà túi lọc thường được mua làm quà sau mỗi chuyến đi Đà Lạt. Một số người khác lại quen với món canh bông atiso hầm xương, vị ngọt dịu, thanh nhẹ, thường xuất hiện trong các bữa ăn gia đình với niềm tin “ăn cho mát”, “uống cho nhẹ người”. Đằng sau thói quen quen thuộc đó là một loại cây có giá trị sức khỏe đáng chú ý, được sử dụng rộng rãi trong cả ẩm thực lẫn sản phẩm dược liệu.

Atiso có tên khoa học là Cynara scolymus L.. Trong cây atiso, phần lá là bộ phận thường được nghiên cứu nhiều nhất về hoạt tính sinh học. Lá atiso chứa nhiều hợp chất tự nhiên như polyphenol, flavonoid, cynarin và các chất chống oxy hóa. Đây là nhóm hoạt chất được quan tâm vì có liên quan đến khả năng bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa, đồng thời hỗ trợ một số chức năng chuyển hóa trong cơ thể.

Tác dụng được nhắc đến nhiều nhất của atiso là hỗ trợ gan mật. Trong đời sống, nhiều người dùng trà hoặc cao atiso sau những giai đoạn ăn uống nhiều dầu mỡ, dùng nhiều đồ chiên rán hoặc cảm thấy cơ thể nặng nề. Về mặt sinh học, các hợp chất trong atiso được nghiên cứu với khả năng hỗ trợ tiết mật, từ đó giúp quá trình tiêu hóa chất béo diễn ra thuận lợi hơn. Đây cũng là lý do atiso thường được xếp vào nhóm thảo mộc hỗ trợ chức năng gan và tiêu hóa.

Không chỉ liên quan đến gan, atiso còn có lợi cho hệ tiêu hóa. Vị hơi đắng nhẹ của atiso là đặc trưng thường gặp ở một số loại thực vật có tác dụng kích thích tiêu hóa. Khi dùng ở mức hợp lý, trà atiso có thể trở thành lựa chọn phù hợp với người muốn giảm bớt đồ uống nhiều đường, đồng thời bổ sung một thức uống thảo mộc nhẹ nhàng sau bữa ăn. Với bông atiso, cách chế biến bằng hầm canh cũng tạo ra món ăn thanh, dễ ăn, phù hợp với người thích thực đơn ít gia vị mạnh.

Một điểm đáng chú ý khác là atiso được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ kiểm soát mỡ máu. Một số dữ liệu cho thấy chiết xuất lá atiso có thể góp phần cải thiện chỉ số cholesterol, đặc biệt là LDL-cholesterol, thường được gọi là cholesterol “xấu”. Với lối sống hiện đại, khi chế độ ăn nhiều dầu mỡ, ít vận động và stress kéo dài ngày càng phổ biến, những thực phẩm có nguồn gốc thực vật như atiso được nhiều người quan tâm hơn như một phần của chế độ sống lành mạnh.

Atiso cũng là nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên. Chất chống oxy hóa giúp cơ thể chống lại sự tấn công của các gốc tự do, vốn có liên quan đến quá trình lão hóa và nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính. Đây là lý do các loại trà thảo mộc, rau củ, trái cây và thực vật giàu polyphenol thường được khuyến khích xuất hiện trong chế độ ăn cân bằng. Atiso không phải lựa chọn duy nhất, nhưng là một nguyên liệu gần gũi, dễ dùng và đã quen thuộc với người Việt.

Trong bữa ăn gia đình, bông atiso cũng có ưu điểm riêng. Khi hầm với xương, thịt hoặc nấu thành món canh, bông atiso tạo vị ngọt thanh, giúp bữa ăn nhẹ hơn so với các món nhiều dầu mỡ. Phần bông còn cung cấp chất xơ, hỗ trợ cảm giác no và có lợi cho hoạt động tiêu hóa. Đây là cách dùng atiso tự nhiên, phù hợp với những người muốn đưa thực phẩm lành mạnh vào bữa cơm mà không cần quá cầu kỳ.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng atiso không phải thuốc chữa bệnh. Các tác dụng như hỗ trợ gan mật, tiêu hóa, chống oxy hóa hay góp phần kiểm soát mỡ máu chỉ nên được hiểu trong phạm vi hỗ trợ sức khỏe. Người đang mắc bệnh gan mật, sỏi mật, tắc ống mật, rối loạn mỡ máu, đang dùng thuốc điều trị hoặc có cơ địa dị ứng với cây thuộc họ Cúc nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng atiso dạng cao đặc, viên uống hoặc chiết xuất liều cao.

Cũng không nên dùng atiso theo tâm lý càng nhiều càng tốt. Với trà atiso thông thường, người dùng có thể uống như một loại đồ uống thảo mộc trong ngày, nhưng vẫn cần duy trì lượng vừa phải và không thay thế hoàn toàn nước lọc. Với cao atiso hoặc các sản phẩm cô đặc, cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, liều dùng và nguồn gốc sản phẩm. Một sản phẩm tốt cho sức khỏe chỉ thực sự có ích khi được dùng đúng cách, đúng đối tượng và trong một chế độ sinh hoạt hợp lý.

Điều làm atiso đặc biệt là giá trị của nó không dừng ở sức khỏe. Đây còn là cây trồng có giá trị kinh tế cao vì gần như toàn bộ cây đều có thể khai thác. Bông dùng làm thực phẩm, lá làm trà hoặc cao, thân và rễ có thể tham gia vào một số quy trình chế biến dược liệu. Một số sản phẩm thú vị từ atiso được nhiều người quan tâm như: Bông atiso sấy khô đặc sản Langfarm; Cao atiso Đà Lạt Midifarm; Kẹo dẻo atiso cho trẻ em; Trà Atiso túi lọc Detonic mát gan; Bông atiso tươi...

Ở Việt Nam, đặc biệt tại Đà Lạt, atiso đã vượt khỏi phạm vi một loại nông sản thông thường để trở thành một phần của văn hóa tiêu dùng địa phương. Du khách mua atiso làm quà, gia đình dùng atiso trong bữa ăn, người quan tâm sức khỏe chọn trà atiso như một thức uống hằng ngày. Chính sự giao thoa giữa ẩm thực, dược liệu và đặc sản địa phương khiến atiso được ví như loại cây “vàng mười”.