Chúng đại diện cho một thời kỳ lịch sử riêng biệt của Nhật Bản – tách biệt hoàn toàn với phương Tây, tựa như sản phẩm đến từ vũ trụ song song.
Sự phát triển thần tốc của kinh tế Nhật Bản sau Chiến tranh Thế giới thứ hai có thể xem là một kỳ tích. Chỉ trong vài thập kỷ, từ một đảo quốc hầu như chẳng có ngành công nghiệp nào đáng kể, Nhật Bản đã vươn lên trở thành cường quốc dẫn đầu thế giới về công nghệ.
Ngày nay, khi nhắc đến ô tô, tivi, máy chơi game hay bất kỳ thiết bị điện tử nào của Nhật Bản, người ta đều nghĩ ngay đến sự hiện đại và tiên tiến.
Tuy nhiên, mối duyên nợ của người Nhật với công nghệ lại có phần "lệch nhịp" so với phần còn lại của thế giới. Trên cùng một con phố, bạn hoàn toàn có thể bắt gặp một chiếc máy fax vẫn đang hoạt động bền bỉ nằm ngay cạnh một cửa hàng vận hành hoàn toàn bằng robot.
Người Nhật thường đón nhận những công nghệ mà thế giới đã chối bỏ, gắn bó với một vài thiết bị lâu hơn hẳn các quốc gia khác, nhưng đồng thời lại là những người đi đầu trong việc áp dụng các công nghệ mới.
Những thiết bị độc đáo nhưng vô cùng phổ biến mà người Nhật nhất quyết không chịu từ bỏ này có thể sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về góc nhìn thế giới của người dân xứ sở hoa anh đào.
Thế nhưng, dù có nhìn nhận dưới góc độ nào, không thể phủ nhận rằng ngay cả những món đồ cổ điển nhất trong danh sách này vẫn cực kỳ thú vị, bất kể bạn đang đọc bài viết này ở thời điểm nào.
1. Máy nghe nhạc MiniDisc Sony MZ-R55
Đĩa MiniDisc (MD) chắc chắn đã từng vươn ra khỏi ranh giới Nhật Bản và được xem là một trong những thiết bị huyền thoại ra đời vào thập niên 90. Tuy nhiên, trên quy mô toàn cầu, dòng sản phẩm này lại nhận về cái kết khá ảm đạm. Ban đầu, Sony kỳ vọng đĩa MD sẽ thay thế cả máy nghe nhạc băng cassette Walkman lẫn các dòng máy đọc đĩa CD cầm tay như DiscMan của chính họ.
Mọi chuyện đã không diễn ra như tính toán, nhưng riêng tại Nhật Bản, MD lại tạo nên một hiện tượng văn hóa thực sự. Đây là định dạng lưu trữ nhạc cầm tay thống trị suốt thập niên 90 và kéo dài sang tận những năm 2000. Bạn có thể dễ dàng bắt gặp hình ảnh những chiếc máy nghe nhạc MiniDisc xuất hiện dày đặc trong các bộ phim truyền hình, phim điện ảnh và anime Nhật Bản thời kỳ đó.
Mẫu MZ-R55 giữ một vị trí đặc biệt bởi nó không chỉ phổ biến, mà còn là chiếc máy mở đường cho làn sóng sử dụng MD tại Nhật. Ra mắt vào năm 1998 với mức giá rất cạnh tranh, đây là mẫu máy ghi đĩa MD nhỏ gọn nhất thời bấy giờ.
Bản thân định dạng MD cũng sở hữu nhiều ưu điểm cực kỳ hấp dẫn đối với người dân Nhật Bản – những người thường xuyên phải di chuyển bằng phương tiện công cộng: đĩa có thể ghi xóa nhiều lần, chống sốc tốt (vốn là điểm yếu cố hữu của các máy đĩa CD cầm tay thời kỳ đầu) và chất lượng âm thanh kỹ thuật số chỉ kém đĩa CD một chút nhưng vượt trội hoàn toàn so với băng cassette.
Về sau, sự xuất hiện của các máy nghe nhạc MP3 như iPod đã báo hiệu hồi kết cho MD tại Nhật Bản cũng như trên toàn thế giới, song định dạng này vẫn sở hữu một lượng người hâm mộ trung thành cho đến tận ngày nay.
2. Điện thoại mạng PHS (Personal Handy-phone System)
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều sử dụng hạ tầng mạng GSM hoặc CDMA làm nền tảng cho mạng di động, nhưng Nhật Bản lại chọn cho mình một lối đi riêng. Họ bỏ qua hoàn toàn mạng GSM, và dù từng có thời gian vận hành mạng CDMA, hệ thống này đến nay cũng đã bị khai tử hoàn toàn. Vào thập niên 90, Nhật Bản đã triển khai một phương án thay thế rẻ tiền hơn cho GSM và CDMA mang tên PHS (Personal Handy-phone System).
Thay vì xây dựng những tháp phát sóng di động cao chót vót thường thấy trên thế giới, mạng PHS sử dụng các trạm cơ sở được lắp đặt với mật độ dày đặc. Điều này giúp giảm chi phí triển khai tại các đô thị – nơi sinh sống của phần lớn người dân Nhật Bản. Nhờ đó, những chiếc điện thoại đeo tay độc lạ chạy mạng PHS như hình trên có thể mang lại chất lượng thoại trong trẻo, cước phí rẻ và hoạt động trơn tru ở bất kỳ đâu trong thành phố.
Công nghệ PHS đã duy trì sức sống bền bỉ qua nhiều thập kỷ. Phải đến tận năm 2023 – tròn 28 năm sau khi ra mắt – mạng PHS cuối cùng mới chính thức ngừng hoạt động.
3. Từ điển điện tử Casio EX-word
Trong kỷ nguyên của điện thoại thông minh và mạng di động băng thông rộng, chúng ta đã quá quen với việc truy cập kho tàng tri thức của nhân loại ngay trong túi quần mọi lúc mọi nơi. Nhưng đã từng có thời, muốn tra cứu nghĩa của một từ, bạn bắt buộc phải mang theo một cuốn từ điển giấy dày cộp. Người ta thậm chí còn in ra những cuốn từ điển bỏ túi với nét chữ siêu nhỏ chỉ để phục vụ nhu cầu đó.
Thế nhưng tại Nhật Bản – nơi từng được xem là vùng đất của tương lai – câu chuyện lại hoàn toàn khác. Mẫu máy Casio EX-word XD-Z6500 trong hình được sản xuất vào năm 2018, là một trong những đại diện cuối cùng và tân tiến nhất của dòng sản phẩm này.
Tuy nhiên, cột mốc thực sự phải kể đến mẫu EX-word XD-L4600 ra mắt năm 2004, dù dòng máy này đã khai sinh từ năm 1996 với phiên bản XD-500.
Tuy có ngoại hình giống một chiếc laptop mini, đây thực chất là thiết bị tra cứu điện tử giúp bạn tìm kiếm từ ngữ mọi lúc mọi nơi. Theo thời gian, các dòng máy này được tích hợp cùng lúc nhiều bộ từ điển, bách khoa toàn thư, hướng dẫn phát âm và hàng loạt tài liệu học thuật khác.
Sự phổ biến của thiết bị này một phần đến từ yếu tố khách quan: chúng gần như là vật bỏ túi bắt buộc đối với học sinh trung học tại Nhật Bản, ngay cả khi smartphone đã trở nên phổ biến. Nguyên nhân là do học sinh không được phép sử dụng điện thoại trong giờ học, tạo ra một khoảng trống thị trường cho từ điển điện tử.
Dù các mẫu máy mới nhất vẫn được bán ra vào năm 2025, Casio đã thông báo sẽ dừng phát triển các dòng sản phẩm mới, lấy lý do sự bùng nổ của smartphone và đặc biệt là tỷ lệ sinh giảm mạnh đến mức báo động tại Nhật Bản.
4. Điện thoại gập "Keitai"
Giữa các khái niệm có một sự giao thoa nhẹ, bởi một số dòng điện thoại "Keitai" cơ bản cũng chạy trên nền tảng mạng PHS đã đề cập ở trên. Dù vậy, Nhật Bản vốn nổi tiếng với các dòng điện thoại phổ thông nâng cao, và đó mới chính là hình ảnh xuất hiện đầu tiên trong tâm trí người dùng khi nghe đến từ "Keitai".
Điện thoại phổ thông kiểu người Nhật tất nhiên chưa thể xếp vào hàng smartphone, nhưng chúng sở hữu rất nhiều tính năng tiệm cận với một chiếc điện thoại thông minh thực thụ. Người dùng có thể duyệt web, gửi email, chụp ảnh và chơi các tựa game cơ bản.
Điện thoại "Keitai" của Nhật Bản thời đó được tích hợp vô số tính năng vượt trội: định vị GPS, email, thanh toán di động, xem tivi, camera chất lượng cao hơn hẳn điện thoại thông thường, thậm chí là tải thêm ứng dụng.
Đóng góp lớn cho thành công này là dịch vụ i-mode do nhà mạng NTT Docomo cung cấp, cho phép điện thoại phổ thông truy cập internet. Tại Nhật Bản trước khi có i-mode, bạn buộc phải dùng máy tính mới có thể vào mạng.
Nhờ sự kết hợp giữa điện thoại Keitai và i-mode, thói quen sử dụng internet di động của người dân Nhật Bản đã được hình thành từ rất sớm. Dịch vụ này ra mắt từ năm 1999 và chỉ mới chính thức đóng cửa vào năm 2026 – trải qua gần 3 thập kỷ hoạt động liên tục. Có thể khẳng định i-mode chính là mô hình tiên phong đặt nền móng cho sự phát triển của internet di động ngày nay.
5. Máy chơi game Pachinko
Hiếm có biểu tượng nào mang tính đặc trưng cho đời sống giải trí Nhật Bản hiện đại như các quán pachinko – nằm chung hàng ngũ với các quán karaoke hay "khách sạn tình yêu". Luật pháp Nhật Bản quy định cực kỳ nghiêm ngặt về hành vi đánh bạc, nhưng pachinko lại khéo léo lách vào một "vùng xám" pháp lý.
Về bản chất, đây là một biến thể của trò chơi bắn bi (pinball) – chính xác là kiểu máy pinball nguyên bản trước khi các thanh gạt biến nó thành một trò chơi đòi hỏi kỹ năng. Người chơi sẽ bắn những viên bi sắt nhỏ, bi sẽ rơi tự do qua hàng loạt chốt kim loại để chui vào các lỗ thưởng. Phần thưởng nhận được không phải là tiền mặt, nhưng người chơi có thể mang các vật phẩm thưởng này sang một cửa hàng hoàn toàn độc lập ngay bên cạnh để đổi lấy tiền tươi một cách hợp pháp.
Nhiều người Nhật có thể ngồi hàng giờ liền chỉ để dán mắt vào những ánh đèn nhấp nháy của máy pachinko; nhưng nếu muốn một trải nghiệm tương tác cao hơn, Nhật Bản cũng chính là "pháo đài" cuối cùng của các trung tâm game arcade.
6. Hệ thống đĩa Famicom (Famicom Disk System)
Hệ máy Nintendo Entertainment System (NES) là một trong những cỗ máy chơi game định hình nên thập niên 80, và được xem là nhân tố chính giúp ngành công nghiệp game hồi sinh sau thảm họa sụp đổ thị trường video game tại Mỹ năm 1983.
Điểm đặc trưng nhất của NES chắc chắn là hệ thống băng game cùng thói quen "thổi vào chân cắm" mỗi khi game không chạy. Thực ra đây chỉ là một tin đồn thất thiệt; hành động thổi hơi ẩm vào băng chơi game thậm chí còn gây gỉ sét và làm giảm tuổi thọ của băng.
Mặc dù vậy, băng game lại có ưu điểm là bền bỉ và tốc độ truy xuất nhanh, đó là lý do các công ty như Nintendo gắn bó với chúng trong thời gian dài (trên thực tế, cỗ máy mới nhất của Nintendo hiện vẫn dùng thẻ nhớ dạng băng).
Tuy nhiên, dung lượng lưu trữ lại là một bài toán hóc chuẩn cả thời đó lẫn bây giờ. Để giải quyết vấn đề này, Nintendo đã trình làng Famicom Disk System – phụ kiện dành riêng cho dòng máy Famicom (phiên bản gốc của NES tại thị trường Nhật).
Về bản chất, đây là một ổ đĩa mềm. Khi kết nối với máy Famicom, người chơi có thể chạy game từ các đĩa mềm chuyên dụng có chống sao chép của Nintendo. Người dùng có thể ghi dữ liệu lưu game trực tiếp lên đĩa mà không cần đến bộ nhớ pin đệm như trên các dòng băng game.
Những chiếc đĩa này có dung lượng lớn hơn nhiều nhưng chi phí sản xuất lại rẻ hơn đáng kể. Người chơi thậm chí có thể mang đĩa cũ đến các ki-ốt tự động chuyên dụng để ghi game mới với giá ưu đãi. Theo kế hoạch ban đầu, Disk System sẽ được phát hành tại Mỹ và các thị trường khác của NES, nhưng tiếc thay điều đó đã không bao giờ trở thành hiện thực.
7. Dòng máy tính cá nhân NEC PC-98
Máy tính IBM PC là một trong những phát minh thay đổi cuộc chơi lớn nhất lịch sử tập đoàn này, nhưng Nhật Bản lại có một cuộc cách mạng máy tính cá nhân hoàn toàn độc lập trong thập niên 80 và 90. Thay vì lấy nền tảng x86 của IBM làm chuẩn mực, thị trường Nhật Bản lại bị thống trị bởi dòng máy PC-9800 của NEC (vốn cũng dựa trên kiến trúc x86).
Dòng máy tính cá nhân này sở hữu phần cứng hầu như không tương thích với các dòng máy tính phương Tây. Hàng nghìn tựa game, ứng dụng văn phòng và phần mềm doanh nghiệp đã được phát triển dành riêng để vận hành trên hệ máy này.
Dù hiện tại chẳng còn ai sử dụng các phần mềm văn phòng hay doanh nghiệp của PC-98 nữa, nhưng hệ máy này lại sở hữu một kho tàng game cực kỳ đồ sộ và tinh tế. Rất nhiều trong số đó là các tựa game tiểu thuyết trực quan (visual novel) kinh điển, bên cạnh các thể loại nhập vai (RPG), hành động, chiến thuật...
Một số thương hiệu nổi tiếng như "Popful Mail" hay "Policenauts" sau này đã được chuyển thể lên các nền tảng hiện đại, nhưng dòng máy tính lừng lẫy một thời này vẫn đại diện cho một thời kỳ lịch sử riêng biệt của Nhật Bản – tách biệt hoàn toàn với lịch sử máy tính phương Tây, tựa như một sản phẩm đến từ vũ trụ song song.
8. Trợ lý kỹ thuật số cá nhân Sharp Zaurus PDA
Trước khi smartphone thực sự bùng nổ, nếu muốn sở hữu một thiết bị có sức mạnh xử lý và tính linh hoạt cao để làm việc di động, bạn bắt buộc phải dùng đến PDA (Trợ lý kỹ thuật số cá nhân).
Tại phương Tây, các dòng máy như Palm Pilot hay HP iPaq là những biểu tượng nổi bật nhất, nhưng tại Nhật Bản, khi nhắc đến PDA, cái tên đầu tiên xuất hiện trong tâm trí mọi người chính là dòng Sharp Zaurus.
Những phiên bản đầu tiên ra mắt vào thập niên 90 chạy hệ điều hành đóng do hãng tự phát triển, nhưng các thế hệ sau như SL-5000D đã chuyển sang dùng hệ điều hành Linux.
Dòng Zaurus cũng rất đa dạng về kiểu dáng phần cứng: bên cạnh thiết kế dạng bảng đơn thuần giống như Palm và HP, Sharp còn sản xuất cả các mẫu máy dạng gập vỏ sò như hình minh họa.
Zaurus là dòng sản phẩm nối tiếp thương hiệu Wizard (màn hình trắng đen) trước đó của Sharp, và phiên bản Zaurus PI-3000 đầu tiên đã trở thành một trong những sản phẩm bán chạy nhất lịch sử công ty.
Sharp chính thức ngưng sản xuất dòng Zaurus vào năm 2008, không lâu sau khi chiếc iPhone thế hệ đầu tiên chào sân. Đây chắc chắn không phải là sự tình cờ, bởi các dòng smartphone hiện đại đã có thể thực hiện hoàn hảo mọi tính năng của một chiếc PDA, và thậm chí làm tốt hơn thế rất nhiều.
9. Tivi chuẩn Hi-Vision LD (MUSE)
Trong khi phần còn lại của thế giới vẫn đang phải nheo mắt nhìn những khung hình nhòe mờ từ sóng truyền hình analog hay băng VHS, người dân Nhật Bản đã được trải nghiệm chất lượng hình ảnh độ phân giải cao (HD) từ rất sớm. Đó là chuẩn HD analog có tên gọi Hi-Vision, vận hành thông qua hệ thống phát sóng MUSE.
Người dùng thậm chí có thể thưởng thức các nội dung HD analog này qua các đĩa LaserDisc chuẩn Hi-Vision chuyên dụng. Những bom tấn điện ảnh như "Terminator 2" (Kẻ Hủy Diệt 2) hay "Lawrence of Arabia" đều có phiên bản đĩa Hi-Vision MUSE LD.
Điều này đồng nghĩa với việc nếu sống tại Nhật Bản vào thập niên 90 và sở hữu nguồn tài chính cực kỳ dư dả để sắm một chiếc tivi CRT Hi-Vision cùng đầu đọc LaserDisc Hi-Vision, bạn đã có thể thưởng thức những bộ phim này ngay tại nhà với độ nét lên tới 1.125 dòng quét ngang.
Thông số này thậm chí còn nhỉnh hơn con số 1.080 dòng quét của chuẩn "Full HD" và vượt xa chuẩn "HD Ready" (720p) xuất hiện rất nhiều năm sau đó.
Tất nhiên, cũng cần làm rõ rằng đây vẫn là công nghệ quét hình xen kẽ chưa thể đạt tới chất lượng quét hình tiệm tiến như các chuẩn HD 720p hay 1080p hiện đại. Dù vậy, nó đã đè bẹp các loại đĩa LaserDisc thông thường, mà bản thân LaserDisc vốn đã vượt trội hoàn toàn so với băng VHS.
Đây thực sự là một tầm nhìn công nghệ đi trước thời đại hơn một thập kỷ, và bất kỳ ai có đủ điều kiện tài chính thời đó đều khát khao sở hữu.
