Khoan buồn vì sợ phải vào câu lạc bộ người già. Gừng càng già càng cay, tuổi 20 lại phải ghen tị với hội 40 tuổi.
Nếu đang chuẩn bị bước sang tuổi 40 và bắt đầu có cảm giác mình đã đi qua thời kỳ “đỉnh cao” của não bộ, có một lý do khá thú vị để bớt lo. Ít nhất xét riêng về khả năng duy trì sự chú ý, não bộ có thể chưa đạt đỉnh ở tuổi 20 hay 30. Một nghiên cứu quy mô lớn trên 10.430 người từ 10-70 tuổi cho thấy khả năng duy trì sự chú ý tiếp tục cải thiện trong giai đoạn trưởng thành và đạt mức cao nhất vào khoảng 43 tuổi, trước khi bắt đầu có xu hướng giảm dần.
43 tuổi có thể là “đỉnh” của khả năng duy trì sự chú ý
Nghiên cứu của Fortenbaugh và cộng sự, công bố trên tạp chí Psychological Science năm 2015, tập trung vào một năng lực gọi là khả năng duy trì sự chú ý (sustained attention). Hiểu đơn giản, đây là khả năng giữ sự chú ý liên tục vào một nhiệm vụ trong một khoảng thời gian, đặc biệt khi nhiệm vụ tương đối đơn điệu và đòi hỏi phải duy trì hiệu suất ổn định. Ví dụ, đó có thể là việc đọc một tài liệu dài mà vẫn theo sát nội dung, theo dõi một nhiệm vụ lặp đi lặp lại hoặc duy trì sự chú ý để phát hiện một tín hiệu xuất hiện không thường xuyên.
Để kiểm tra năng lực này, các nhà nghiên cứu sử dụng một bài kiểm tra có tên Bài kiểm tra hiệu suất liên tục với kích thích xuất hiện dần (gradual-onset Continuous Performance Test, viết tắt là gradCPT). Trong bài kiểm tra kéo dài khoảng 4 phút, người tham gia liên tục quan sát các hình ảnh xuất hiện trên màn hình và phải phản ứng phù hợp. Từ độ chính xác của các phản ứng, nhóm nghiên cứu đánh giá khả năng duy trì sự chú ý của từng người.
Kết quả đáng chú ý nằm ở đường cong theo độ tuổi. Khả năng thực hiện nhiệm vụ tăng nhanh trong giai đoạn thiếu niên, tiếp tục cải thiện trong tuổi trưởng thành và đạt điểm cực đại ước tính khoảng 42,9 tuổi. Khoảng tin cậy 95% của điểm này nằm trong khoảng 40,3-45,5 tuổi. Sau mốc này, hiệu suất bắt đầu có xu hướng giảm.
Nói cách khác, nếu chỉ xét khả năng duy trì sự chú ý, bước vào tuổi 40 chưa phải là lúc não bộ bắt đầu “xuống dốc”. Trong nghiên cứu này, người ở đầu tuổi 40 thậm chí đang ở ngay khu vực đỉnh của đường cong.
Nhưng các năng lực của não không đạt đỉnh cùng lúc
Đây là điểm cần hiểu chính xác. Khả năng duy trì sự chú ý không đồng nghĩa với toàn bộ khả năng nhận thức. Não bộ thực hiện rất nhiều chức năng khác nhau: tốc độ xử lý thông tin, trí nhớ làm việc, khả năng suy luận, vốn từ, kiến thức tích lũy và nhiều dạng chú ý khác nhau. Các năng lực này không đạt đỉnh ở cùng một độ tuổi.
Một nghiên cứu lớn khác của Hartshorne và Germine, công bố trên Psychological Science năm 2015, phân tích dữ liệu từ hàng chục nghìn người và cho thấy các khả năng nhận thức có những quỹ đạo phát triển rất khác nhau. Một số năng lực đạt đỉnh khá sớm, trong khi những năng lực khác tiếp tục được duy trì hoặc phát triển đến tuổi trung niên và thậm chí lâu hơn.
Càng lớn tuổi có phải càng khó tập trung?
Câu trả lời cũng không hoàn toàn đơn giản. Một phân tích gộp được công bố trên Psychonomic Bulletin & Review năm 2021 đã tổng hợp 12 nghiên cứu, gồm 832 người trẻ và 690 người lớn tuổi, để xem xét sự khác biệt về khả năng duy trì sự chú ý. Kết quả cho thấy người lớn tuổi phản ứng chậm hơn trong những nhiệm vụ yêu cầu phản ứng nhanh. Điều này phù hợp với xu hướng tốc độ xử lý thông tin giảm theo tuổi.
Nhưng đồng thời, người lớn tuổi lại chính xác hơn trong một số khía cạnh của nhiệm vụ, đặc biệt là khả năng hạn chế những phản ứng không phù hợp. Điều đó cho thấy tuổi tác không đơn giản khiến khả năng chú ý “biến mất”. Một số đặc điểm của cách chúng ta sử dụng sự chú ý thay đổi theo tuổi.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên Frontiers in Cognition cũng xem xét một khái niệm gần nhưng không hoàn toàn giống sustained attention, gọi là khoảng thời gian duy trì sự tập trung. Nghiên cứu trên 262 người từ 7 - 85 tuổi cho thấy nhóm người trưởng thành trẻ có khoảng thời gian duy trì trạng thái chú ý tối ưu dài hơn trẻ em và người lớn tuổi. Điều này không phủ nhận kết quả về mốc 43 tuổi. Lý do là “khả năng duy trì sự chú ý” và “khoảng thời gian duy trì sự tập trung” là những khái niệm liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau, đồng thời các nghiên cứu sử dụng những bài kiểm tra khác nhau để đo chúng.
Vì vậy, nếu bạn sắp 40 và bắt đầu nghĩ rằng mình đã bước vào “hội người già”, ít nhất có một tin vui từ khoa học: Bạn chưa nhất thiết đã đi qua đỉnh của khả năng duy trì sự chú ý. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa cứ đến sinh nhật 43 tuổi là não bộ tự động chuyển sang “chế độ tập trung tối đa”. Nghiên cứu này là nghiên cứu cắt ngang, tức so sánh những người thuộc các độ tuổi khác nhau tại một thời điểm, chứ không theo dõi chính những người đó từ tuổi 20 đến 40 rồi đến 60.
Không thể nói rằng mỗi cá nhân chắc chắn sẽ đạt đỉnh tập trung ở tuổi 43. Nhưng nếu chỉ xét kết quả của nghiên cứu này, tuổi 40 có một cách nhìn khá dễ chịu. Bạn có thể đang già hơn về số tuổi, nhưng ít nhất về khả năng duy trì sự chú ý, não bộ chưa hề “hết thời”. Thậm chí, đỉnh của đường cong còn đang ở phía trước.
