Vết sẹo vĩ đại nhất của hành tinh đang âm thầm xé toạc châu Phi để khai sinh đại dương mới

Ở vùng Đông Phi xa xôi, một vết sẹo khổng lồ đang từ từ hiện rõ, đó chính là thung lũng rạn nứt lớn Đông Phi. Khác với những hẻm núi được hình thành do sự xói mòn của nước mưa qua hàng ngàn năm, vết nứt này sinh ra từ sự kịch liệt của chuyển động trôi dạt mảng lục địa.

Sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo đã làm đứt gãy lớp vỏ Trái Đất, kiến tạo nên một thung lũng có quy mô lớn chưa từng thấy trong lịch sử. Nơi đây không chỉ mang giá trị địa chất mà còn được nhận định là một trong những điểm phát nguyên cổ xưa nhất của nhân loại.

Sự xuất hiện của vết nứt khổng lồ này đã làm thay đổi hoàn toàn hệ sinh thái, biến những khu rừng rậm rạp thành các vùng đồng bằng trống trải. Để thích nghi với môi trường sống mới, tổ tiên của chúng ta đã dần tiến hóa và phát triển đặc điểm đi bằng hai chân.

Tại khu vực lân cận, các chuyên gia đã khai quật được nhiều mảnh hộp sọ rất giống với con người hiện đại, đại diện cho người khéo léo trong giai đoạn đầu chuyển tiếp từ vượn thành người. Thuyết nguồn gốc châu Phi cũng chỉ ra rằng tổ tiên của con người hiện đại đã xuất hiện quanh khu vực thung lũng này vào khoảng 200.000 năm trước, rồi sau đó phân tán ra toàn cầu vào khoảng 100.000 năm trước.

Nếu không có sự biến đổi địa chất vĩ đại do thung lũng rạn nứt này tạo ra, nhân loại có lẽ đã không bao giờ tiến hóa để sở hữu trí tuệ và văn minh.

Nhìn từ bầu trời, thung lũng rạn nứt Đông Phi giống như một vết sẹo sâu hoắm, minh chứng trực quan nhất cho sự dữ dội của chuyển động mảng kiến tạo. Toàn tuyến đứt gãy sở hữu chiều dài vượt quá 3000 km, xẻ dọc đại lục và chia thành hai nhánh chính.

Nhánh phía đông là sự kết hợp của rạn nứt Ethiopia, Kenya và Tanzania, chạy thẳng từ khu vực Biển Đỏ và vịnh Aden xuyên qua nhiều lãnh thổ để đến tận Mozambique. Nhánh phía tây thì bao gồm rạn nứt Albert và hồ Malawi, kéo dài từ Uganda xuống tận vùng Zambia.

Sự hoạt động mạnh mẽ của khu vực này đã thể hiện vô cùng rõ nét vào tháng 9 năm 2005. Khi đó, tại khu vực Afar của Ethiopia, hàng loạt trận động đất liên tiếp đã xảy ra khiến mặt đất rung chuyển. Mọi người bàng hoàng khi một vết nứt mới toanh đột ngột xuất hiện. Chỉ trong chưa đầy hai tuần, vết nứt này đã kéo dài tới 60 km, với chiều rộng ở một số đoạn đạt tới 8 mét.

Nguyên nhân chính của hiện tượng này là một vụ xâm nhập thể tường. Magma lỏng dưới lòng đất, dưới sự thúc đẩy của áp suất khổng lồ, đã hoạt động như một chiếc nêm chèn ép vào các vết nứt yếu ớt của vỏ Trái Đất. Dòng magma đẩy dạt các khối đá ở hai bên ra xa, trực tiếp hình thành những vết nứt đột ngột trên bề mặt. Đây thực chất chỉ là một sự kiện vô cùng nhỏ trong tiến trình vĩ đại của vết nứt 3000 km đang ngày đêm xé toạc châu Phi.

Từ thế kỷ 19, khoa học đã nhận thấy Đông Phi tồn tại một dải đất thấp liên tục một cách bất thường, với địa thế hai bên hoàn toàn chênh lệch. Quá trình phân tích các tầng đá chứng minh rằng chúng vốn dĩ liên tục về thời gian và thành phần nhưng hiện tại đã bị lệch đi đáng kể.

Các dấu vết trượt trên bề mặt đứt gãy chỉ ra rõ ràng rằng vỏ Trái Đất tại đây đang bị xé toạc. Thạch quyển của Trái Đất vốn không nguyên vẹn mà được tạo thành từ nhiều mảng kiến tạo trôi nổi trên quyển mềm. Tại Đông Phi, mảng châu Phi và mảng Somali đang từ từ tách xa nhau.

Động lực chính yếu phía sau hiện tượng này là một chùm manti khổng lồ. Sâu trong lớp manti, những vật chất có nhiệt độ cao và mật độ nhỏ từ từ nổi lên giống như nước nóng trào lên trong nồi. Dòng nhiệt này chạm tới phần đáy của vỏ Trái Đất, nung nóng các khối đá phía trên, đồng thời tác động lực áp suất hướng lên và các mô-men xoắn, khiến vỏ Trái Đất liên tục biến dạng.

Chụp cắt lớp địa chấn đã hoàn toàn xác nhận sự tồn tại của chùm manti này. Tương tự như nguyên lý chụp CT trong y học, các nhà khoa học phát hiện sóng địa chấn khi đi qua khu vực này đã chậm đi rõ rệt, chứng tỏ đá ở đây có nhiệt độ cao và mật độ thấp. Việc phân tích đồng vị của đá núi lửa cũng cho thấy tỷ lệ đồng vị hiếm gần như đồng nhất với các vật chất đến từ sâu trong lớp manti. Dữ liệu từ các máy thu GPS triển khai dài hạn xác nhận rạn nứt phía đông đang mở rộng với tốc độ trung bình 5 mm mỗi năm.

Quá trình địa chất này nằm trong bức tranh tổng thể về sự biến đổi bề mặt hành tinh xuyên suốt chiều dài lịch sử. Rất lâu trước đây, Trái Đất là một thể thống nhất mang tên siêu lục địa Pangea. Khoảng 165 triệu năm trước, siêu lục địa này bắt đầu tan rã do chuyển động mảng kiến tạo, lực ly tâm của Trái Đất và lực thủy triều từ mặt trăng, làm thay đổi hoàn toàn khí hậu và môi trường toàn cầu.

Giới khoa học dự đoán khoảng 250 triệu năm sau, các đại lục sẽ lại gộp thành một siêu lục địa mới tên là Pangea tối hậu. Khi đó, châu Mỹ sẽ va chạm với châu Âu và châu Phi, tạo nên vùng trung tâm khí hậu khô hạn ít mưa và hình thành khu vực bán sa mạc khổng lồ. Về số phận của thung lũng Đông Phi, chúng ta có thể tham chiếu trực tiếp sự hình thành của Biển Đỏ.

Khoảng 30 triệu năm trước, mảng Ả Rập bắt đầu tách khỏi mảng châu Phi. Vỏ Trái Đất dần lún xuống, và khi đạt đến độ sâu nhất định, nước biển tràn vào tạo thành Biển Đỏ như ngày nay. Hiện tại, thung lũng Đông Phi cũng đang đi theo đúng con đường đó. Đáy thung lũng ở một số khu vực đã nằm thấp hơn mực nước biển.

Magma liên tục phun trào qua các vết nứt, tạo ra nhiều quần thể núi lửa và hồ nước trũng thấp che lấp các hố thiên thạch cổ đại. Cùng với sự mở rộng liên tục, lớp vỏ Trái Đất tại đây sớm muộn gì cũng sẽ đứt gãy hoàn toàn. Khi đó, nước biển từ Biển Đỏ và vịnh Aden sẽ ồ ạt tràn vào, thúc đẩy quá trình xói mòn diễn ra nhanh chóng hơn.

Khoảng 200 triệu năm sau, thung lũng này sẽ dài hơn hiện tại ít nhất mười lần. Sừng châu Phi sẽ tách hẳn khỏi đại lục để trở thành một châu lục mới hoàn toàn, với một đại dương non trẻ xen giữa. Tuổi thọ của nhân loại chỉ vỏn vẹn chừng 100 năm, rất khó để nhận thấy sự chuyển dịch vài milimét mỗi năm, nhưng thực tế là hành tinh của chúng ta vẫn đang không ngừng cựa mình và chuyển động mạnh mẽ.