Một chatbot có thể suy luận, ghi nhớ và thay đổi quan điểm, nhưng điều đó không đồng nghĩa nó sở hữu ý thức. Theo bài viết của nhà nghiên cứu Harvard David Weinberger đăng trên MIT Press Reader, trí tuệ nhân tạo thiếu một yếu tố cốt lõi: cơ thể sống để đánh cược.
- Thu hơn 1,5 tỷ USD đặt trước: Vì sao GTA6 lại có thể khiến cả thế giới phát cuồng?
- Bí ẩn hóa học: Hai electron trong cùng orbital vẫn đẩy nhau dữ dội, sách giáo khoa đã nói dối?
- Tại sao cốc, hũ thủy tinh nứt khi bạn rót nước sôi vào?
- Bí ẩn đằng sau màn bắt gọn tên lửa đẩy đang rơi bằng "đôi đũa" khổng lồ của SpaceX
- Làn sóng người ngoài hành tinh da xanh "rởm" gieo rắc ngụy khoa học làm khuynh đảo mạng xã hội Trung Quốc
Trong bối cảnh các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tinh vi, tranh luận về khả năng máy móc đạt tới ý thức đang trở nên nóng hơn bao giờ hết. Theo quan điểm triết học mang tên thuyết chức năng, ý thức được quyết định bởi những gì một thực thể làm được chứ không phải chất liệu cấu tạo nên nó.
Dựa trên lập luận này, nếu AI đủ sức trò chuyện, suy luận, ghi nhớ, thay đổi quan điểm và thể hiện sự tò mò lẫn cảm xúc, thì việc nó được làm từ máu thịt, silicon hay gạch LEGO đều không quan trọng. Thậm chí, có ý kiến còn cho rằng việc phủ nhận ý thức của một thực thể như vậy sẽ là một dạng định kiến hẹp hòi mới.
Tuy nhiên, bất chấp gợi ý từ lãnh đạo một số công ty AI, tác giả có sách bán chạy kiêm nhà nghiên cứu tại Harvard và cựu giáo sư triết học David Weinberger lại đưa ra góc nhìn hoàn toàn trái ngược.
Trong bài viết trích từ cuốn "Beautiful Particulars" đăng tải trên MIT Press Reader, ông khẳng định các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) mà con người đang trò chuyện cùng không hề có ý thức - không phải vì lý do thực nghiệm, mà bởi bản thân khái niệm đó không có ý nghĩa hợp lý.

Nghịch lý "căn phòng Trung Hoa" và giới hạn của máy tính
Để chứng minh quan điểm của mình, David Weinberger bắt đầu từ thí nghiệm tư tưởng nổi tiếng mang tên "căn phòng Trung Hoa" do triết gia John Searle (1932-2025) đưa ra vào năm 1980. Trong giả định này, một người không hề biết tiếng Trung hay nhận diện được chữ Hán ngồi trong căn phòng kín chỉ có một khe hở, bên cạnh là cuốn sách khổng lồ hướng dẫn bằng tiếng Anh cách đối chiếu các nét vẽ nguệch ngoạc.
Khi một mẩu giấy tiếng Trung được luồn vào, người này chỉ việc tra sách, chép lại các ký hiệu tương ứng rồi đẩy ra ngoài. Người nói tiếng Trung ở bên ngoài sẽ tin chắc họ đang đối thoại với ai đó hiểu ngôn ngữ của mình, dù người bên trong chỉ đang sắp xếp những ký hiệu hoàn toàn vô nghĩa.
Theo Searle, máy tính - kể cả những hệ thống trông như có ý thức - vận hành theo đúng nguyên tắc đó: chúng thao tác trên các ký hiệu mà không hề nhận thức ý nghĩa của chúng. Vì ý nghĩa của ký hiệu phải do một ý thức khác bên ngoài gán vào nên nó chỉ mang tính ngoại tại.
Trái lại, ý thức con người mang tính nội tại. Khi ta bị bỏng tay vào quai nồi nóng, cắn một miếng chuối hay sải bước tản bộ, bộ não nằm trong cơ thể sống trực tiếp cảm nhận nỗi đau, mùi vị và chuyển động mà không cần bất kỳ bước phiên dịch ký hiệu nào.

Sự quan tâm và vai trò không thể thay thế của cơ thể sống
Nếu John Searle dừng lại mà chưa lý giải cội nguồn của tính nội tại, thì nửa thế kỷ trước đó, triết gia Martin Heidegger (1889-1976) đã chạm tới câu trả lời trong kiệt tác "Tồn tại và thời gian" xuất bản năm 1927.
Khảo sát trải nghiệm đời thường của con người, Heidegger nhận thấy mọi sự vật luôn hiện ra dưới lăng kính của dự định hiện tại - chẳng hạn chiếc lọ mứt rỗng có thể trở thành cái cốc khi thiếu ly uống nước, hoặc biến thành chậu hoa tạm thời cho một mục đích khác.
Sở dĩ thế giới có ý nghĩa với con người là vì ta biết dự định và sinh mạng của mình luôn đối mặt với rủi ro, quy về nhận thức rằng một ngày nào đó - thậm chí ngay hôm nay - ta sẽ chết. Mở rộng lập luận của Heidegger, David Weinberger cho rằng vòng lặp giữa rủi ro và sự quan tâm chỉ thực sự có điểm dừng khi gắn với thực tế con người mang trong mình một cơ thể sống.
Cơ thể buộc phải có sự quan tâm mang tính nội tại để né tránh nỗi đau, ăn uống, ngủ nghỉ và tìm kiếm khoái cảm. Cơn đói, cảm giác buồn ngủ, vị ngon của lát bánh táo, cơn đau khi đá trúng ngón chân hay cái ôm từ một đứa trẻ trèo vào lòng cha mẹ đều được cơ thể cảm nhận trực tiếp, hoàn toàn không giống một vết mực xa lạ cần giải mã.

Thế giới cụ thể - ranh giới mà AI không thể chạm tới
Theo phân tích của tác giả, sự quan tâm gắn liền với cơ thể sống luôn mang tính cụ thể rõ rệt trên ba phương diện trong đời sống hằng ngày. Thứ nhất, nó luôn hướng tới đối tượng cụ thể bằng cách thức riêng - từ bạn đời, con cái cho tới đôi tất trong máy sấy, chỗ ngứa sau lưng hay con cá vàng cần cho ăn.
Thứ hai, nó gắn với bối cảnh rõ ràng, như việc để tâm tới đôi tất vì trời lạnh hay lo cho con cá vàng vì sợ lũ trẻ buồn và vì bản thân đã gắn bó. Thứ ba, sự quan tâm nhạy cảm với từng chi tiết nhỏ như ánh nhìn, một cử chỉ khó gọi tên hay dáng vẻ ai đó nghiêng người chăm chú lắng nghe.
Tính cụ thể đó được định hình bởi thế giới nơi mỗi người chào đời - điều Heidegger gọi là "tính bị ném vào đời". Không cần sự đồng thuận, con người được sinh ra vào một nền văn hóa, ngôn ngữ, địa điểm và gia đình nhất định, bởi thực thể có cơ thể không thể tồn tại đồng thời ở nhiều không gian hay thời gian khác nhau.
Hoàn cảnh này tác động sâu sắc tới cả thể xác lẫn tâm trí, như phân tích của triết gia kiêm nhà nữ quyền Iris Marion Young (1949-2006) trong bài tiểu luận năm 1980 mang tên "Ném bóng như một bé gái". Bà chỉ ra cách môi trường nuôi dạy một bé gái tại nơi như nước Mỹ ảnh hưởng ngay cả tới cách các em ôm sách, bước qua đá ngang suối và hình thành tâm lý "tôi không thể" trước nhiều dự định.

Cuối cùng, David Weinberger kết luận rằng con người sở hữu ý thức bởi ta không bị giam hãm trong một căn phòng chỉ biết giải mã những ký hiệu bí ẩn. Khi bước ra thế giới bằng cơ thể sống, cảm giác ướt sũng giữa cơn mưa bão bất chợt là một trải nghiệm trực diện chứ không phải ký hiệu.
Chính sự cởi mở nội tại và trực tiếp với thế giới thông qua thân xác ấy là điều mà AI hoàn toàn không có - và là lý do một chatbot, dù thông minh đến đâu, vẫn chẳng có gì để đánh cược hay mất đi.