Tại sao cốc, hũ thủy tinh nứt khi bạn rót nước sôi vào?

Theo dõi Genk.vn trên google news

Thủ phạm thực sự không phải là sức nóng, mà là một hiện tượng vật lý tàn nhẫn được gọi là ứng suất nhiệt.

Nhiệt độ đơn thuần không bao giờ phá vỡ được thủy tinh. Chính sự thay đổi nhiệt độ quá nhanh, vượt quá tốc độ thích ứng của vật liệu, mới là nguyên nhân gây ra thảm họa. Mọi vật liệu đều giãn nở khi bị làm nóng, và thủy tinh cũng giãn ra khoảng chín phần triệu chiều dài cho mỗi độ tăng lên.

Tuy nhiên, thủy tinh lại truyền nhiệt rất chậm. Khi bạn rót nước sôi vào một chiếc hũ lạnh, lớp da bên trong lập tức nóng lên gần 100 °C, trong khi lớp da bên ngoài cách đó vài milimet vẫn ở nhiệt độ phòng. Lớp bên trong muốn giãn nở ra, nhưng những lớp dính với nó chưa nhận được nhiệt nên vẫn giữ nguyên kích thước.

Không bên nào có thể di chuyển tự do, dẫn đến việc chúng giằng xé lẫn nhau - các kỹ sư gọi đây là ứng suất nhiệt. Vết nứt xảy ra chính bởi sự khác biệt nhiệt độ xuyên qua thành hũ, chứ không phải do bản thân sức nóng của nước sôi.

Đó là lý do một chiếc hũ có thể nằm an toàn cả giờ trong nồi thanh trùng. Nó đi vào nước ấm và được làm nóng từ từ cùng với nước, khiến mọi lớp thủy tinh đều giãn nở đồng đều. Không có sự khác biệt xuyên qua thành hũ, không có lực kéo, đồng nghĩa với không có vết nứt. Nhưng khi bạn dội nước sôi trực tiếp vào hũ lạnh, nguy hiểm sẽ đạt đỉnh điểm trong những giây đầu tiên.

Nguyên nhân chính khiến hũ thủy tinh nứt khi rót nước sôi không phải là nhiệt độ cao, mà là sự thay đổi nhiệt độ quá nhanh tạo ra ứng suất nhiệt.

Thủy tinh có một đặc tính rất mất cân đối: nó chịu lực ép rất tốt nhưng lại cực kỳ yếu đuối trước lực kéo. Giới hạn chịu đựng của nó được quyết định bởi những khiếm khuyết nhỏ li ti trên bề mặt.

Mọi chiếc hũ đều có những vết xước vô hình do va chạm với bùi nhùi thép hay dao nĩa kim loại. Một vết xước đơn giản chỉ là một vết nứt chưa tới lúc bùng phát.

Khi bị làm nóng đột ngột, lớp da bên trong nở ra đẩy các bề mặt ép vào nhau, khiến các khiếm khuyết vẫn đóng lại, trong khi phần giữa thành hũ bị kéo căng.

Tuy nhiên, làm lạnh đột ngột lại mang đến một hướng tác động tàn khốc hơn. Theo các phân tích khoa học, làm lạnh khắc nghiệt hơn làm nóng đột ngột gấp ba lần. Khi hũ nóng gặp bề mặt lạnh, lớp da bên ngoài co lại ngay lập tức và bị kéo căng - đánh trúng ngay vào nơi chứa vô số vết xước hở.

Đây là lý do tại sao đặt hũ nóng lên mặt đá ướt lạnh lại nguy hiểm hơn rất nhiều so với việc dội nước nóng vào hũ ấm.

Thủy tinh truyền nhiệt chậm nên khi bị rót nước sôi, lớp bên trong lập tức giãn nở trong khi lớp bên ngoài vẫn lạnh, sinh ra lực kéo căng làm vỡ hũ.

Khả năng chống chịu sốc nhiệt thay đổi tùy theo vật liệu cấu thành. Thủy tinh làm hũ mứt thông thường (soda-lime) sẽ vượt qua giới hạn chịu đựng khi gặp một bước nhảy nhiệt độ tức thời ở mức khoảng 55 °C. Một ấm nước sôi rót vào chiếc hũ ở nhiệt độ phòng tạo ra mức chênh lệch 80 °C - vượt quá xa tiêu chuẩn an toàn.

Việc chúng đôi khi vẫn sống sót chỉ là do nhiệt truyền vào thủy tinh chậm hơn so với tính toán lý thuyết, tạo ra một ván cược may rủi có thể thua chậm vài giây.

Trong khi đó, thủy tinh borosilicate nguyên bản - từng được sử dụng để làm dụng cụ nấu ăn thương hiệu Pyrex ban đầu - chỉ giãn nở ba phần triệu mỗi độ. Vật liệu này có thể chịu được bước nhảy nhiệt độ lên tới 183 °C.

Tuy nhiên, qua thời gian, nhiều đồ thủy tinh nhãn hiệu Pyrex tại Mỹ đã chuyển sang dùng thủy tinh soda-lime xử lý nhiệt, khiến biên độ an toàn chống sốc nhiệt trong nhà bếp bị thu hẹp đáng kể so với trước đây.

Thủy tinh chịu lực ép rất tốt nhưng chịu lực kéo vô cùng kém, và những vết xước nhỏ trên bề mặt chính là những điểm yếu chí mạng dễ phát triển thành vết nứt.

Làm nóng chiếc hũ trước khi rót nước sôi không phải là kinh nghiệm truyền miệng, mà là một phép toán giảm trừ ứng suất. Nếu nước vòi nóng nâng chiếc hũ từ nhiệt độ phòng lên 60 °C, mức chênh lệch khi gặp nước sôi chỉ còn 40 °C thay vì 80 °C, và ứng suất nhiệt đã giảm đi một nửa. Chiếc hũ không hề cứng hơn, vạch xuất phát nhiệt độ của nó chỉ đơn giản là được đẩy lên cao hơn.

Đây cũng là quy tắc sống còn trong việc đóng hộp thực phẩm tại nhà. Khuyến cáo từ bang Washington chỉ rõ các hũ phải được giữ nóng cho đến khi sẵn sàng đổ đầy thức ăn.

Ngược lại, để tránh làm lạnh đột ngột, hãy luôn lót một chiếc khăn khô hoặc thớt gỗ dưới hũ nóng. Chiếc khăn gấp lại chưa bao giờ nhằm mục đích giữ sạch, mà để giúp bề mặt thủy tinh không bị giảm nhiệt quá sốc.

Làm lạnh đột ngột khắc nghiệt hơn làm nóng đột ngột gấp ba lần, bởi nó trực tiếp kéo căng lớp bề mặt bên ngoài nơi tập trung nhiều vết xước nhất. Làm nóng hũ thủy tinh trước bằng nước ấm sẽ thu hẹp mức chênh lệch nhiệt độ khi rót nước sôi, từ đó giảm ứng suất nhiệt và ngăn nguy cơ nứt vỡ.

Cuối cùng, đừng bao giờ tin tưởng tuyệt đối vào chiếc hũ chỉ vì nó từng sống sót qua nước sôi ngày hôm qua. Những vết xước trên bề mặt thủy tinh có thể lớn dần lên một chút sau mỗi lần sử dụng. Giới hạn chịu đựng của hũ thủy tinh đang mòn đi từng ngày, và chỉ cần một cú sốc nhiệt vội vã, sự kiên nhẫn của nó sẽ cạn kiệt ngay tại nơi chứa các khiếm khuyết.

Tin cùng chuyên mục
Xem theo ngày

NỔI BẬT TRANG CHỦ