Trong khi tê giác châu Phi chiếm trọn hào quang truyền thông, hai loài tê giác tại Indonesia là Java và Sumatra lại đang âm thầm bước tới bờ vực tuyệt chủng. Liệu con người có thể đảo ngược số phận mong manh của những sinh vật kỳ lạ này?
- Mối quan hệ kỳ lạ giữa bò đực và lừa đực làm đảo lộn cách nhìn về tự nhiên
- Thảm kịch hồ Nyos: Cái chết vô hình cướp đi gần một nghìn tám trăm sinh mạng trong đêm
- Robot hình người của Unitree bị "say nắng", phải nằm cáng khi leo núi Thái Sơn
- Sự thật bất ngờ phía sau cơn khát nước ngọt khổng lồ của các trung tâm dữ liệu
- Bán hơn mười ba nghìn chiếc với giá đắt đỏ, robot siêu mô phỏng U1Pro có thực sự đáng tiền?
Trong đời sống hiện đại, hình tượng tê giác từ lâu đã gắn liền với biểu trưng của sức mạnh, quyền lực và sự an toàn, xuất hiện nhan nhản từ linh vật thể thao, biểu trưng xe hơi cho tới các thương hiệu thiết bị bảo hộ.
Thế nhưng, chính sự hiện diện quen thuộc ấy trong văn hóa đại chúng lại vô tình ru ngủ nhận thức của con người, khiến công chúng đánh giá thấp mức độ nguy cấp thực tế của chúng ngoài tự nhiên. Những loài vật thường xuyên được đưa vào các chiến dịch tiếp thị luôn bị ngộ nhận là còn tồn tại rất nhiều.
Trong số năm loài tê giác còn sống sót trên Trái Đất, nếu như hai đại diện châu Phi là tê giác trắng và tê giác đen, cùng loài tê giác một sừng lớn tại Ấn Độ và Nepal luôn là tâm điểm của các vườn thú và nhận được nhiều sự quan tâm từ công chúng, thì hai đại diện tại Indonesia là tê giác Sumatra và tê giác Java dường như lại hoàn toàn nằm ngoài tầm mắt của truyền thông.
Đáng cay đắng thay, chính tình trạng cực kỳ nguy cấp của hai loài sinh vật ít được nhắc tên này mới là lời cảnh báo khẩn thiết nhất về một thảm kịch tuyệt chủng đang cận kề.
Dữ liệu từ báo cáo Tình trạng tê giác năm 2026 do Tổ chức Tê giác quốc tế công bố đã phơi bày một hiện thực đáng kinh ngạc. Vào năm 1998, toàn cầu từng ước tính có khoảng 300 cá thể tê giác Sumatra (Dicerorhinus sumatrensis).
Giờ đây, con số ấy đã tụt dốc không phanh xuống mức dưới 50 cá thể, và toàn bộ đều co cụm tại Indonesia. Đối với loài tê giác Java (Rhinoceros sondaicus), tình hình cũng bi đát không kém khi số lượng sống sót cũng chỉ còn vẻn vẹn khoảng 50 cá thể.
Nguyên nhân cốt lõi khiến tương lai của hai loài vật này trở nên đặc biệt mong manh bắt nguồn từ địa bàn phân bố. Đối với loài tê giác Java, toàn bộ 50 cá thể còn lại trên Trái Đất hiện bị cô lập duy nhất tại Vườn quốc gia Ujung Kulon trên đảo Java.
Nằm sát khu vực hội tụ của các mảng kiến tạo, vùng bảo tồn này thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ động đất và sóng thần. Điều đó đồng nghĩa với việc chỉ cần một thảm họa thiên tai quét qua, toàn bộ giống loài tê giác Java sẽ bị xóa sổ vĩnh viễn.
Trong khi đó, bi kịch của loài tê giác Sumatra nhỏ bé, rậm lông lại nằm ở sự phân mảnh sinh cảnh. Vài chục cá thể còn lại bị chia cắt thành nhiều phân quần thể rải rác trên hai hòn đảo.
Cơ hội để một cá thể hoang dã tìm gặp được đồng loại trong tự nhiên là vô cùng mong manh, thậm chí không thể xảy ra. Không tìm được bạn tình phù hợp, những cá thể cô độc này chắc chắn sẽ đặt dấu chấm hết cho dòng gen của chính mình.
Trước nguy cơ phân rã đó, Tổ chức Tê giác quốc tế đã thành lập Khu bảo tồn tê giác Sumatra từ năm 1996 tại Vườn quốc gia Way Kambas trên đảo Sumatra.
Nơi đây hiện nuôi dưỡng 10 cá thể theo mô hình bán nuôi nhốt trong sinh cảnh rừng nhiệt đới tự nhiên rộng lớn, có chế độ dinh dưỡng, an ninh nghiêm ngặt và thú y chuyên sâu.
Dẫu vậy, nỗ lực nhân giống đòi hỏi sự kiên nhẫn tột cùng, bởi thời gian mang thai kéo dài tới khoảng 16 tháng, mỗi lứa chỉ sinh một con non và mất nhiều năm sau mới có thể tiếp tục sinh sản, chưa kể chứng vô sinh đã được ghi nhận ở một số cá thể.
Những thành quả nhọc nhằn đã được đền đáp khi có năm con non chào đời trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2023, cùng hai trường hợp mang thai vừa được giới chức công bố.
Song song đó, bẫy ảnh tại Vườn quốc gia Ujung Kulon cũng xác nhận có tới năm cá thể tê giác Java con chào đời trong những năm gần đây, thắp lên tia hy vọng quý báu cho nỗ lực phục hồi hai loài.
Thế nhưng, mọi tia hy vọng le lói đều có nguy cơ bị dập tắt bởi bóng ma săn trộm dai dẳng. Đáng lo ngại là nhu cầu sừng tê giác trên thế giới vẫn không ngừng gia tăng.
Ngoài việc được dùng lâu đời trong y học cổ truyền, sừng tê giác ngày nay còn bị biến tướng thành vật phẩm thể hiện sự giàu sang và đẳng cấp trong giới kinh doanh. Chỉ riêng trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2023, những kẻ săn trộm đã sát hại tới 26 cá thể tê giác Java.
Dù công tác điều tra triệt phá các đường dây tội phạm và các bản án tù tại Indonesia đang ngày một tăng, nhưng chừng đó vẫn chưa đủ để bảo vệ an toàn cho loài tê giác.
Để cứu vãn tình thế, việc chủ động bảo vệ và phục hồi các sinh cảnh phù hợp là điều kiện sống còn khi con người ngày càng xâm lấn sâu vào tự nhiên hoang dã. Giải pháp tái định cư - bắt giữ và thả động vật về các vùng phân bố lịch sử trên khắp Đông Nam Á - cũng đang được các nhà nghiên cứu xem xét.
Nỗ lực này hoàn toàn có thể học hỏi từ kinh nghiệm tái định cư tê giác tại châu Phi, nơi cho thấy việc tìm kiếm môi trường sống thích hợp, thiết lập hàng rào chống săn trộm và lên kế hoạch cẩn trọng là những yếu tố quyết định thành bại.
Song song đó, các chiến dịch thay đổi nhận thức cần được duy trì để thúc đẩy quan điểm xã hội rằng việc sử dụng và mua bán sừng tê giác là hoàn toàn không thể chấp nhận được.
Xét cho cùng, công cuộc bảo tồn đòi hỏi phải xây dựng được một lực lượng ủng hộ sâu rộng. Các cộng đồng dân cư bản địa cần nhận được những lợi ích thực tế từ việc sống cạnh loài tê giác thông qua cơ hội việc làm và chia sẻ nguồn thu từ du lịch sinh thái.
Ngay cả những người ở xa cũng có thể góp sức bằng cách hỗ trợ các tổ chức bảo tồn và kiên quyết tẩy chay các sản phẩm tiếp tay cho nạn phá rừng nhiệt đới.
Nguồn kinh phí ổn định và cam kết chính trị vững vàng từ các cấp chính quyền chính là chìa khóa then chốt để bảo vệ những cá thể tê giác cuối cùng của Indonesia, để thế hệ tương lai vẫn còn cơ hội được chiêm ngưỡng những sinh vật kỳ thú này ngoài đời thực.
